अ‍ॅसिडिटी, गॅस आणि जीईआरडी: त्रास पुन्हा पुन्हा का होतो?

छातीच्या मधोमध होणारी जळजळ, घशाशी येणारी आंबट चव, पोट फुगल्यासारखे वाटणे किंवा जड जेवणानंतरचे ढेकर, भारतात हा अनुभव कधी ना कधी जवळपास प्रत्येकाने घेतलेला असतो. अधूनमधून होणारी अ‍ॅसिडिटी (Acidity) सामान्य आहे. पण छातीतली जळजळ आणि आंबट पाणी वर येणे आठवड्यामागून आठवडे परत परत होत असेल, तर तो गॅस्ट्रो-इसोफेजिअल रिफ्लक्स डिसीज, म्हणजेच जीईआरडी (GERD), असू शकतो.

जीईआरडी म्हणजे पोटातले आम्ल अन्ननलिकेत जितके यायला हवे त्यापेक्षा कितीतरी जास्त वेळा उलटे वर येणे. चांगली बातमी अशी की योग्य आहार आणि जीवनशैलीतील बदलांनी बहुतेक लोकांना खूपच बरे वाटते. लक्षणे परत परत का येतात हे समजून घेणे, हेच हे चक्र कायमचे मोडण्याचे पहिले पाऊल.

अ‍ॅसिडिटी पुन्हा पुन्हा का होते?

रिफ्लक्स (Reflux) परत परत येतो, कारण त्याला चालना देणाऱ्या सवयी आपल्या रोजच्या जगण्यातच विणलेल्या असतात. भरपेट, उशिरा, तेलकट किंवा तिखट जेवण; अनियमित खाणे; अति चहा, कॉफी वा सोडायुक्त शीतपेये; धूम्रपान, मद्य आणि पोटाभोवती वाढलेले वजन, हे सारे आम्लाला वर ढकलतात. ताण आणि अपुरी झोप पोटाला आणखीनच संवेदनशील बनवतात.

जेवल्याजेवल्या आडवे होणे हेही एक नेहमीचे कारण, विशेषतः आपल्याकडची जड रात्रीचे जेवण करून थेट अंथरूण गाठण्याची सवय. ही कारणे जागच्या जागी राहिली, तर कोणतीही गोळी लक्षणांना फार काळ दूर ठेवू शकत नाही. म्हणूनच टिकाऊ आराम केवळ औषधाने नव्हे, तर सवयींचा साचा बदलण्याने मिळतो.

खरोखर उपयोगी पडणारे आहार-जीवनशैली बदल

सर्वांत प्रभावी उपाय साधे आणि सातत्याचे असतात. जेवण थोडे कमी घ्या, सावकाश चावून खा, आणि 'अगदी गच्च भरले' असे वाटण्याआधीच थांबा. रात्रीचे जेवण आणि झोप यांत दोन-तीन तासांचे अंतर ठेवा, आणि जेवणानंतर आडवे होण्याऐवजी थोडी शतपावली करा.

आपले वैयक्तिक ट्रिगर (Trigger), म्हणजे त्रास उकरून काढणारे पदार्थ, ओळखा, कारण ते व्यक्तीनुसार बदलतात. तळलेले पदार्थ, खूप तिखट रस्से, लिंबूवर्गीय फळे, टोमॅटोप्रधान पदार्थ, चॉकलेट, पुदिना, कॉफी आणि फसफसणारी पेये हे नेहमीचे आरोपी. पलंगाचे उशाकडचे टोक थोडे उंच करणे आणि कंबरेभोवतीचे थोडेसे वजन घटवणे यानेही जाणवण्याइतका आराम मिळतो.

• जेवण लहान आणि शांतपणे घ्या; रात्री अति खाणे टाळा
• जेवल्यानंतर दोन-तीन तास आडवे होऊ नका
• तेलकट, खूप तिखट आणि खोल तळलेले पदार्थ कमी करा
• चहा, कॉफी, मद्य आणि सोडायुक्त पेये मर्यादित ठेवा
• धूम्रपान थांबवा आणि हळूहळू वजन आटोक्यात आणा
• रात्री रिफ्लक्सचा त्रास होत असेल, तर पलंगाची उशाकडची बाजू उंच करा

उशिराचे जेवण, उपवासाचा दिवस आणि सणाचे ताट

इथल्या रोजच्या आयुष्यातल्या दोन अगदी साध्या गोष्टी यादीतल्या कोणत्याही एका पदार्थापेक्षा जास्त अ‍ॅसिडिटी (Acidity) वाढवतात. पहिली म्हणजे घड्याळ. नऊला संपणारा प्रवास म्हणजे साडेदहाला जेवण आणि बारापर्यंत झोप, म्हणजे पोट रिकामे व्हायला हवे नेमक्या त्याच वेळी भरलेले पोट आडवे पडते. दुसरी म्हणजे उपवास आणि सणांच्या भोवतीची पद्धत. उपवास म्हणजे बऱ्याचदा संध्याकाळपर्यंत फक्त चहा, आणि मग रात्री उशिरा तळलेल्या साबुदाण्याचे किंवा बटाट्याचे जड ताट. गणपती आणि दिवाळीच्या आसपासचे आठवडे नेमके उलटे असतात, सकाळपासून रात्रीपर्यंत फराळ आणि गोडधोड हाताशीच असते.

यातले काहीही सोडायची गरज नाही. त्याऐवजी वेळ बदला. उपवासाच्या दिवशी जेवणाच्या नेहमीच्या वेळांना थोडे थोडे खा, म्हणजे पोट बारा तास रिकामे राहून एकाच बैठकीत भरून जाणार नाही. शेवटचे खाणे आणि आडवे पडणे यांत दोन ते तीन तासांचे अंतर ठेवा, त्यासाठी रात्रीचे जेवण हलके आणि लवकर करावे लागले तरी चालेल. पलंगाची डोक्याकडची बाजू काही इंच उंच करणे हे आणखी एक अँटासिड घेण्यापेक्षा जास्त उपयोगी पडते. आणि ही जळजळ फक्त सण आणि उपवासांपुरती नसून साध्या आठवड्यांतही होत असेल, तर ती नीट बसून आमच्याशी सविस्तर बोलण्यासारखी आहे.

रोजची अँटासिड ही समस्या केव्हा बनते?

अधूनमधून अँटासिड (Antacid) घेणे ठीक आहे. समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा दिवस काढण्यासाठीच जवळजवळ रोज गोळी लागू लागते, किंवा आपण स्वतःच्या मनाने मात्रा वाढवत जातो. हा साचा म्हणजे नीट तपासणीची गरज असल्याचा इशारा आहे, काउंटरवरून आणखी जालीम गोळ्या विकत घेत राहण्याचा संकेत नव्हे.

तपासणीविनाच वर्षानुवर्षे चालू राहिलेला रिफ्लक्स कालांतराने अन्ननलिकेला त्रास देऊन इजाही पोहोचवू शकतो. अँटासिड किंवा आम्ल कमी करणारी औषधे आठवडोन्आठवडे रोज घ्यावी लागत असतील, तर कृपया डॉक्टरांना भेटा. आणि डॉक्टरांनी आधीच लिहून दिलेले औषध स्वतःच्या मनाने कधीही थांबवू नका, बदल करण्याआधी त्यांच्याशी बोला.

दुर्लक्ष करू नयेत अशी धोक्याची चिन्हे

काही लक्षणे अशी असतात की तपासणीस मुळीच उशीर करू नये, कारण ती साध्या अ‍ॅसिडिटीहून गंभीर काहीतरी दर्शवू शकतात. आणि सर्वांत महत्त्वाची एकच गोष्ट लक्षात ठेवायची: छातीत दुखणे म्हणजे नेहमीच गॅस नव्हे.

छातीत दुखणे किंवा दाब जाणवणे, विशेषतः सोबत घाम, धाप, मळमळ, किंवा हात, जबडा वा पाठीकडे पसरणारी वेदना असेल, तर तो हृदयविकाराचा झटका असू शकतो, अ‍ॅसिडिटी नव्हे. 'गॅस असेल' असे समजून वाट पाहत बसू नका. ताबडतोब 108 वर फोन करा किंवा जवळचा आपत्कालीन विभाग गाठा.

• घाम किंवा धापेसह छातीत दुखणे वा दाब जाणवणे
• अन्न गिळताना अडथळा किंवा वेदना जाणवणे
• रक्ताची उलटी, किंवा काळसर डांबरासारखी शौच
• कारण नसताना वजन घटणे किंवा सतत भूक मंदावत जाणे
• जीवनशैली बदलूनही आणि औषधे घेऊनही टिकून राहणारी लक्षणे
• चाळिशीनंतर नव्याने सुरू झालेली तीव्र छातीतली जळजळ

अ‍ॅसिडिटी किंवा रिफ्लक्स पुन्हा पुन्हा परतत असेल, तर विमान नगरमधील प्रुडेंट क्लिनिकचे आमचे फिजिशियन मुळाशी जाऊन कारण शोधतील, लागतील त्या तपासण्यांची सोय करतील आणि खरोखर टिकणारी उपचारयोजना आखतील. क्लिनिक आठवड्याचे सातही दिवस खुले असते, आपल्या सोयीच्या वेळी सरळ येऊ शकता.