मानसोपचारतज्ज्ञ

वैद्यकशास्त्रातील सर्वाधिक उपचारयोग्य आजारांपैकी नैराश्य एक आहे. सौम्य केसेस अनेकदा केवळ शिस्तबद्ध थेरपीने सुधारतात; मध्यम ते तीव्र नैराश्यात औषधे अधिक थेरपी हे सर्वोत्तम ठरते. सुधारणा सहसा तीन-चार आठवड्यांत सुरू होते, आणि ती आम्ही अंदाजाने नव्हे, प्रमाणित मोजपट्ट्यांनी तपासतो.

धडधड, छातीत आवळणे, दम लागणे यांमुळे अनेक जण आधी हृदयरोगतज्ज्ञांकडे जातात, प्रत्येक तपासणी सामान्य आल्यावर शेवटी चिंतेचे निदान होते. सीबीटी (CBT) तंत्रे, श्वासाचे पुनर्प्रशिक्षण, आणि गरज असेल तिथे औषधे, यांनी पॅनिक सहसा काही आठवड्यांत आटोक्यात येते.

ओसीडीला नेमकी जोडगोळी लागू पडते: पुरेशा मात्रेतील एसएसआरआय (SSRI) औषधे आणि ईआरपी (ERP – Exposure and Response Prevention) थेरपी. घोळणारे विचार हे लक्षण आहे, स्वभावदोष नव्हे, या त्रासाला नाव आहे आणि उपचारही आहेत, एवढे समजल्यावरच अनेक रुग्णांना मोठा दिलासा मिळतो.

बायपोलर डिसऑर्डरचे अनेकदा वर्षानुवर्षे नुसते नैराश्य म्हणून चुकीचे निदान होते. रुग्ण सहसा न सांगणाऱ्या 'भरपूर ऊर्जेच्या' टप्प्यांसह बारकाईने घेतलेला इतिहास मूड-स्टॅबिलायझर (Mood Stabiliser) उपचारांची दिशा ठरवतो, आणि योग्य दीर्घकालीन योजनेवर बहुतेक रुग्ण पूर्णतः सामान्य आयुष्य जगतात.

एडीएचडी म्हणजे वाईट संगोपन नव्हे, आळशीपणाही नव्हे, ती लक्ष नियंत्रित करण्याच्या यंत्रणेतील भिन्नता आहे, आणि तिच्यावर उत्तम उपचार आहेत. मूल्यमापनात प्रमाणित मोजपट्ट्या आणि शाळेची वा कामाच्या ठिकाणची निरीक्षणे वापरली जातात; उपचारांत वर्तन-युक्त्या, आणि खरोखर गरज असेल तिथे औषधे, यांची सांगड असते.

जुनाट निद्रानाशावरचा प्रमाण उपचार गोळ्या नव्हे, तर सीबीटी-आय (CBT-I – निद्रानाशासाठीची कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपी) आहे. झोप उडवून ठेवणाऱ्या सवयी व काळज्या आम्ही दुरुस्त करतो, औषधे लागलीच तर थोडक्या काळासाठी व नेमकी वापरतो, आणि स्लीप ॲप्निया (Sleep Apnea) व अस्वस्थ पायांचीही चाचपणी करतो.

व्यसन हा वैद्यकीय आजार आहे, आणि त्यावर वैद्यकीय उपचार आहेत: तल्लफ कमी करणारी औषधे, शिस्तबद्ध समुपदेशन, आणि पुन्हा घसरू नये यासाठीचे नियोजन. आम्ही आपल्या गतीने पुढे जातो, कुटुंबाला केवळ आपल्या संमतीनेच सामील करतो, आणि पुन्हा घसरणे म्हणजे अपयश नव्हे, पुढच्या नियोजनासाठीची माहिती, असे मानतो.

ताण झोप, मनःस्थिती, चिडचिड वा तब्येत बिघडवू लागला, की तो 'सामान्य' राहिलेला नसतो. चार ते आठ सत्रांचे छोटे, शिस्तबद्ध थेरपी-टप्पे, सीमारेषा, विचारांच्या सवयी, आणि तणावातही टिकणाऱ्या विश्रांतीच्या सवयी नव्याने बांधून देतात.