मानसोपचारतज्ज्ञ

वैद्यकशास्त्रातील सर्वाधिक उपचारयोग्य आजारांपैकी नैराश्य एक आहे. सौम्य केसेस अनेकदा केवळ शिस्तबद्ध थेरपीने सुधारतात; मध्यम ते तीव्र नैराश्यात औषधे अधिक थेरपी हे सर्वोत्तम ठरते. सुधारणा सहसा तीन-चार आठवड्यांत सुरू होते, आणि ती आम्ही अंदाजाने नव्हे, प्रमाणित मोजपट्ट्यांनी तपासतो.

धडधड, छातीत आवळणे, दम लागणे यांमुळे अनेक जण आधी हृदयरोगतज्ज्ञांकडे जातात — प्रत्येक तपासणी सामान्य आल्यावर शेवटी चिंतेचे निदान होते. सीबीटी (CBT) तंत्रे, श्वासाचे पुनर्प्रशिक्षण, आणि गरज असेल तिथे औषधे — यांनी पॅनिक सहसा काही आठवड्यांत आटोक्यात येते.

ओसीडीला नेमकी जोडगोळी लागू पडते: पुरेशा मात्रेतील एसएसआरआय (SSRI) औषधे आणि ईआरपी (ERP – Exposure and Response Prevention) थेरपी. घोळणारे विचार हे लक्षण आहे, स्वभावदोष नव्हे — या त्रासाला नाव आहे आणि उपचारही आहेत, एवढे समजल्यावरच अनेक रुग्णांना मोठा दिलासा मिळतो.

बायपोलर डिसऑर्डरचे अनेकदा वर्षानुवर्षे नुसते नैराश्य म्हणून चुकीचे निदान होते. रुग्ण सहसा न सांगणाऱ्या 'भरपूर ऊर्जेच्या' टप्प्यांसह बारकाईने घेतलेला इतिहास मूड-स्टॅबिलायझर (Mood Stabiliser) उपचारांची दिशा ठरवतो — आणि योग्य दीर्घकालीन योजनेवर बहुतेक रुग्ण पूर्णतः सामान्य आयुष्य जगतात.

एडीएचडी म्हणजे वाईट संगोपन नव्हे, आळशीपणाही नव्हे — ती लक्ष नियंत्रित करण्याच्या यंत्रणेतील भिन्नता आहे, आणि तिच्यावर उत्तम उपचार आहेत. मूल्यमापनात प्रमाणित मोजपट्ट्या आणि शाळेची वा कामाच्या ठिकाणची निरीक्षणे वापरली जातात; उपचारांत वर्तन-युक्त्या, आणि खरोखर गरज असेल तिथे औषधे, यांची सांगड असते.

जुनाट निद्रानाशावरचा प्रमाण उपचार गोळ्या नव्हे, तर सीबीटी-आय (CBT-I – निद्रानाशासाठीची कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपी) आहे. झोप उडवून ठेवणाऱ्या सवयी व काळज्या आम्ही दुरुस्त करतो, औषधे लागलीच तर थोडक्या काळासाठी व नेमकी वापरतो, आणि स्लीप ॲप्निया (Sleep Apnea) व अस्वस्थ पायांचीही चाचपणी करतो.

व्यसन हा वैद्यकीय आजार आहे, आणि त्यावर वैद्यकीय उपचार आहेत: तल्लफ कमी करणारी औषधे, शिस्तबद्ध समुपदेशन, आणि पुन्हा घसरू नये यासाठीचे नियोजन. आम्ही आपल्या गतीने पुढे जातो, कुटुंबाला केवळ आपल्या संमतीनेच सामील करतो, आणि पुन्हा घसरणे म्हणजे अपयश नव्हे — पुढच्या नियोजनासाठीची माहिती, असे मानतो.

ताण झोप, मनःस्थिती, चिडचिड वा तब्येत बिघडवू लागला, की तो 'सामान्य' राहिलेला नसतो. चार ते आठ सत्रांचे छोटे, शिस्तबद्ध थेरपी-टप्पे — सीमारेषा, विचारांच्या सवयी, आणि तणावातही टिकणाऱ्या विश्रांतीच्या सवयी नव्याने बांधून देतात.