अचानक तीव्र चक्कर (Vertigo): कोणती धोक्याची लक्षणं म्हणजे आत्ताच 108 ला फोन करा

अचानक खोली जोरात गरगरायला लागली आणि तुम्ही घाबरला असाल, तर हळू श्वास घ्या. बहुतेक चक्कर (Vertigo) आतल्या कानातून येते आणि ती धोकादायक नसते, अगदी ती खूप जोरदार वाटली आणि मळमळ आणली तरी. पण थोड्याच वेळा अचानक येणारं गरगरणं हे मेंदूत काहीतरी गंभीर घडत असल्याचा शरीराचा इशारा असतो, आणि अशा वेळी घरी थांबून वाट पाहण्याऐवजी काही मिनिटांतच मदत लागते.

हा लेख या दोन परिस्थिती एकमेकांपासून कशा ओळखायच्या याबद्दल आहे. आधी धोक्याची लक्षणं वाचा. यातलं एकही लक्षण आत्ता तुमच्यासोबत घडत असेल, तर वाचणं थांबवा आणि 108 ला फोन करा.

यातलं काहीही घडत असेल तर आत्ताच 108 ला फोन करा

स्वतः गाडी चालवू नका. ते आपोआप शांत होईल याची वाट पाहू नका. गरगरणं अचानक आणि तीव्रपणे सुरू झालं असेल, आणि त्यासोबत खाली दिलेल्यांपैकी कोणतंही लक्षण असेल, तर तो संभाव्य स्ट्रोक (Stroke) समजा आणि 108 ला फोन करा किंवा लगेच जवळच्या आपत्कालीन विभागात (Emergency Department) जा.

• बोलणं अडखळणं, संथ किंवा गोंधळलेलं बोलणं, किंवा अचानक शब्द सुचायला त्रास होणं
• चेहऱ्याची एक बाजू लोंबकळणं, किंवा तोंड बधीर होऊन लोंबणं
• दुहेरी दिसणं (Double Vision), किंवा नजरेच्या टप्प्यातला काही भाग दिसेनासा होणं
• हात किंवा पायात अशक्तपणा, जडपणा किंवा बधीरपणा, बहुधा एका बाजूला
• खूप तोल जाणं, किंवा आधार घेऊनही उभं राहता किंवा चालता न येणं
• आयुष्यातली सर्वात भयंकर, अचानक आलेली डोकेदुखी (थंडरक्लॅप डोकेदुखी / Thunderclap Headache)
• गरगरण्यासोबत नव्यानं गोंधळल्यासारखं वाटणं, चक्कर येऊन पडणं, किंवा गिळायला त्रास होणं

अचानक चक्करसोबत यातलं कोणतंही एक लक्षण पुरेसं आहे. ती सगळीच असायला हवीत असं नाही. फोन करायचा नाही असं स्वतःला समजावण्यापेक्षा तपासणी करून घरी पाठवलं जाणं नेहमीच जास्त सुरक्षित असतं. फक्त उलटी होणं, किंवा डोकं अगदी स्थिर ठेवल्यावर कमी होणारं गरगरणं हे निरुपद्रवी आतल्या कानाच्या चक्करमध्ये सामान्य आहे, पण शंका असेल तर फोन करा.

पहिला तास का महत्त्वाचा असतो

चक्कर मेंदूच्या रक्तपुरवठ्यातल्या बिघाडामुळे येत असेल, तेव्हा तुमचं रक्षण करणारे उपचार लवकर दिले तर ते सर्वात चांगलं काम करतात. दुसऱ्या दिवशीची अपॉइंटमेंट घेण्याऐवजी 108 ला फोन करायचं हेच मुख्य कारण आहे. आपत्कालीन विभाग मेंदूचं स्कॅन करू शकतो आणि योग्य उपचार पटकन सुरू करू शकतो. बाह्यरुग्ण कान-नाक-घसा (ENT) दवाखाना ते करू शकत नाही, आणि हा दवाखाना आपत्कालीन सेवा नाही. धोक्याची लक्षणं जुळत असतील, तर आधी रुग्णालय, नेहमीच.

सामान्य आतल्या कानाची चक्कर साधारण कशी दिसते

आम्ही पाहतो त्यातली बहुतेक चक्कर पेरिफेरल (Peripheral) असते, म्हणजे ती मेंदूऐवजी आतल्या कानातल्या तोल सांभाळणाऱ्या अवयवांतून सुरू होते. ती तीव्र असू शकते आणि तुम्हाला बिछान्याला घट्ट धरून ठेवायला लावू शकते, पण ती सहसा ओळखता येण्यासारख्या पद्धतीनं वागते. खालचा तक्ता तुम्हाला स्पष्ट विचार करायला मदत करणारा ढोबळ मार्गदर्शक आहे, तपासणीला पर्याय नाही.

कान-नाक-घसा तज्ज्ञ (ENT) नंतर सोडवायला मदत करू शकतात अशी सामान्य कारणं

एकदा आपत्काल नाकारला गेला, किंवा तुमच्या लक्षणांमध्ये मुळातच कोणतीही धोक्याची लक्षणं नसतील, तर काही परिचित विकार या गरगरण्याचं स्पष्टीकरण देऊ शकतात. कान-नाक-घसा तज्ज्ञ यांची तपासणी करू शकतात, आतल्या कानाशी संबंधित असतील त्यावर उपचार करू शकतात, आणि मायग्रेनशी (Migraine) संबंधित चक्करसारखी अडचण कानाच्या पलीकडची काळजी मागत असेल, तिथं ते तुम्हाला योग्य मदतीकडे मार्गदर्शन करू शकतात.

• बीपीपीव्ही (BPPV), ज्यात आतल्या कानातले सूक्ष्म स्फटिक त्यांच्या जागेवरून सटकतात आणि डोक्याची स्थिती बदलल्यावर थोड्या वेळाचं गरगरणं सुरू होतं. हे सामान्य आहे आणि योग्य उपचारांना अनेकदा खूप चांगला प्रतिसाद देतं.
• व्हेस्टिब्युलर न्युरायटिस (Vestibular Neuritis) किंवा लॅबिरिंथायटिस (Labyrinthitis), बहुधा विषाणूजन्य आजारानंतर होणारा, ज्यामुळे कित्येक दिवस सतत गरगरत राहतं आणि ते हळूहळू शांत होतं.
• मेनियर्स आजार (Meniere's Disease), ज्यात गरगरण्याचे झटके येतात, एक कान भरल्यासारखा वाटतो आणि त्या कानाची ऐकण्याची क्षमता बदलत राहते.
• व्हेस्टिब्युलर मायग्रेन (Vestibular Migraine), ज्यात तोल सांभाळणारी यंत्रणा मायग्रेनच्या पॅटर्नमध्ये अडकते, कधी कधी अगदी थोडी किंवा मुळीच डोकेदुखी नसते. हे कानापेक्षा मायग्रेनमुळे होतं, त्यामुळे कान-नाक-घसा तपासणीसोबत मायग्रेनवर लक्ष केंद्रित करणारी काळजी लागू शकते.

दवाखान्यात कान-नाक-घसा तज्ज्ञ तुमची माहिती घेऊ शकतात, बेडजवळच तुमचे कान आणि तोल तपासू शकतात, आणि बीपीपीव्ही तपासण्यासाठी डिक्स-हॉलपाईक (Dix-Hallpike) सारखी स्थितीविषयक चाचणी करू शकतात. एखादा विशिष्ट बाधित कालवा निश्चित झाला, तर कॅनालिथ रिपोझिशनिंग उपचार (एप्ली मॅन्युव्हर / Epley Manoeuvre) दवाखान्यात करता येतो, तरीही तो त्याच दिवशी होईल, किंवा एकाच सत्रात सगळं शांत होईल असं आम्ही सांगू शकत नाही. घरी करण्यासाठी तुम्हाला सोपे ब्रँट-डॅरॉफ (Brandt-Daroff) व्यायाम शिकवले जाऊ शकतात, आणि ऐकण्याशी संबंध असेल तर ऐकण्याची चाचणी (ऑडिओमेट्री / Audiometry) सुचवली जाऊ शकते. आराम योग्य निदान होण्यातून मिळतो, कोणत्या झटपट युक्तीतून नाही.

आपत्काल नाकारला गेल्यावर, आम्ही तुमच्यासाठी आहोत

तुमची चक्कर शांत झाली असेल आणि तिच्यात कधीही धोक्याची लक्षणं नसतील, किंवा रुग्णालयानं तुमची तपासणी करून सतत होणाऱ्या गरगरण्यासाठी कान-नाक-घसा फॉलोअप हवा असेल, तर विमाननगरमधील प्रुडंट इंटरनॅशनल हेल्थ क्लिनिक पेरिफेरल चक्करची तपासणी आणि व्यवस्थापन करू शकतं. आम्ही न्यू एअरपोर्ट रोडवर आहोत (डीएनके स्क्वेअर, ऑफिस 503, साकोरे नगर), आठवड्याचे सातही दिवस सकाळी 9 ते रात्री 9 पर्यंत, दुपारच्या जेवणाची सुट्टी न घेता उघडे, आणि अपॉइंटमेंटशिवाय येणाऱ्यांचंही स्वागत आहे. +91 70287 22200 वर फोन करा किंवा व्हॉट्सॲप करा. पण कृपया लक्षात ठेवा, अचानक तीव्र चक्करसोबत कोणतंही धोक्याचं लक्षण असेल, तर आधी नेहमी 108 आणि जवळचा आपत्कालीन विभाग.