चक्कर (Dizziness): सामान्य कारणं, सुरक्षित घरगुती काळजी आणि ती इमर्जन्सी कधी असते

जेव्हा चक्कर येते, तेव्हा खोली गरगरा फिरते, पोटात ढवळतं, आणि पहिलीच इच्छा होते ती म्हणजे फोन उचलून 'चक्कर का कारण आणि घरेलू उपाय' असं सर्च करण्याची. हे अगदी माणसाच्या स्वभावाला धरून आहे. ज्यांना चक्कर आना जाणवतं ते बहुतेक जण घाबरलेले असतात, आणि बहुतेक वेळा त्यामागचं कारण काहीतरी सामान्य आणि सहज हाताळता येणारं निघतं.

विमान नगरमध्ये दर आठवड्याला असे रुग्ण पाहणारा एक कान-नाक-घसा तज्ज्ञ (ENT) म्हणून मी तुम्हाला प्रामाणिकपणे सांगतो. घरगुती उपायांना त्यांची जागा आहे, पण गरगर नेमकी कशामुळे होतेय हे एकदा कळलं तरच ते उपयोगी पडतात. काही कारणं गंभीर असतात, आणि त्यांच्यावर कुठलाही घरेलू उपाय चालत नाही. म्हणून इतर काहीही करण्याआधी, कृपया खालच्या धोक्याच्या खुणा वाचा.

आधी हे: चक्कर कधी इमर्जन्सी असते (108 वर फोन करा)

काही वेळा चक्कर हा ब्रेन स्ट्रोकचा किंवा मेंदूतील दुसऱ्या एखाद्या गंभीर समस्येचा इशारा असतो. थांबू नका, शोधत बसू नका, घरगुती उपाय घोटत बसू नका. जर तुमच्या चक्करसोबत यांपैकी काहीही असेल, तर लगेच 108 वर फोन करा किंवा जवळच्या इमर्जन्सी विभागात पोहोचा:

• अचानक, तीव्र गरगर आणि सोबत बोलणं अडखळणं किंवा मंदावणं
• चेहऱ्याची एक बाजू लोंबणं किंवा अशक्त होणं
• दुहेरी दिसणं किंवा अचानक दृष्टी जाणं
• हात किंवा पाय अशक्त होणं किंवा बधिर होणं, बहुतेकदा एकाच बाजूला
• इतकं तीव्र तोल जाणं की तुम्ही उभंच राहू शकत नाही किंवा चालू शकत नाही
• आयुष्यातली सर्वात भयंकर डोकेदुखी, किंवा अचानक ठसठसून आलेली डोकेदुखी

या कान-नाक-घशाच्या समस्या नाहीत, आणि आम्ही आमच्या बाह्यरुग्ण (OPD) दवाखान्यात त्यांच्यावर उपचार करत नाही. यांसाठी न्यूरॉलॉजिस्ट आणि इमर्जन्सी सुविधा असलेलं हॉस्पिटल लागतं, आणि इथे प्रत्येक मिनिट मोलाचं असतं. शंका असेल, तर ते इमर्जन्सीच समजा आणि 108 वर फोन करा.

चक्करची सामान्य कारणं (चक्कर का कारण)

जेव्हा धोक्याच्या खुणा नसतात, तेव्हा नेहमीची कारणं फारशी भीतीदायक नसतात. चक्कर का कारण नेमकं काय आहे हे समजलं की तुम्ही शांत राहता आणि पुढचं योग्य पाऊल उचलता.

• कानातले सुटलेले स्फटिक (BPPV): अंथरुणात कूस बदलताना, वर बघताना किंवा वाकताना अचानक येणारी थोडक्या वेळाची पण तीव्र गरगर. मी पाहतो त्यातलं हे सर्वात सामान्य कारण आहे.
• शरीरातील पाण्याची कमतरता (Dehydration): पुण्याची तापलेली दुपार, जेवण चुकवणं आणि खूप कमी पाणी, आणि डोकं गरगरायला लागतं.
• उभं राहताना रक्तदाब घसरणं: खुर्चीवरून किंवा अंथरुणातून तुम्ही पटकन उठता आणि डोकं हलकं झाल्यासारखी एक लहर येते.
• कानाच्या आतला त्रास: इन्फेक्शन किंवा पाणी साचण्याची समस्या जी तुमची तोल सांभाळणारी यंत्रणा बिघडवते.
• काळजी आणि ताण (Anxiety): जलद श्वास आणि ताणामुळे खरोखरच तरंगल्यासारखं, तोल गेल्यासारखं वाटू शकतं.

तुम्ही आत्ता करून पाहू शकता असे सुरक्षित घरेलू उपाय

जर इमर्जन्सीची एकही खूण नसेल, तर ही प्रामाणिक आणि सुरक्षित स्वतःची काळजी. यातलं काहीही हा इलाज नाही, पण चक्करच्या झटक्यादरम्यान ते तुम्हाला सुरक्षित ठेवतं आणि सामान्य कारणं शांत करतं.

• लगेच बसा किंवा आडवे व्हा. स्थिर राहा आणि गरगर कमी होईपर्यंत नजर एकाच स्थिर बिंदूवर ठेवा.
• चक्कर वाटत असताना गाडी चालवू नका आणि दुचाकी चालवू नका. रिक्षा करा किंवा कुणालातरी तुम्हाला आणायला सांगा.
• हळूहळू पाणी प्या आणि दिवसभर पीत राहा, विशेषतः उन्हाळ्यात.
• टप्प्याटप्प्याने उभे राहा: आधी अंथरुणाच्या कडेला बसा, क्षणभर थांबा, मग हळूहळू उठा.
• झटक्यादरम्यान डोक्याच्या अचानक हालचाली, स्क्रीन आणि तीव्र लखलखता प्रकाश टाळा.
• आराम करा, आणि सुरुवात झाली तेव्हा तुम्ही काय करत होता ते लक्षात ठेवा. तो सुगावा तुमच्या डॉक्टरला खूप उपयोगी पडतो.

एक गोष्ट टाळा: शेजाऱ्याने किंवा सर्च रिझल्टने सुचवलं म्हणून डॉक्टरच्या सल्ल्याशिवाय मिळणारी कुठलीही गोळी सहज गिळू नका. योग्य औषध पूर्णपणे तपासणीत सापडलेल्या कारणावर अवलंबून असतं, आणि भलतीच गोळी एखादी गंभीर समस्या झाकून ठेवते आणि तेवढ्यात ती आतल्या आत हळूहळू बिघडत जाते.

ENT ला कधी भेटावं

जर चक्कर परत परत येत असेल, एक-दोन दिवसांहून जास्त टिकत असेल, किंवा सोबत ऐकण्यात बदल, कानात आवाज किंवा कान बंद, भरल्यासारखं वाटत असेल, तर व्यवस्थित ENT तपासणी करून घ्या. खरा आराम सहसा योग्य निदानानंतर मिळतो, कुठल्या युक्तीने किंवा एका गोळीने नाही.

दवाखान्यात मी नीट इतिहास घेऊन आणि पलंगाशेजारीच तोल तपासून सुरुवात करतो. तुमची हकीकत कानातल्या सुटलेल्या स्फटिकांकडे बोट दाखवत असेल, तर कोणती कानाची नळी गुंतली आहे हे पक्कं करण्यासाठी मी डिक्स-हॉलपाईक (Dix-Hallpike) पोझिशनिंग टेस्ट वापरतो. नळी नक्की झाल्यावर मी दवाखान्यात एप्ली मॅन्युव्हर (Epley manoeuvre, canalith repositioning) करू शकतो, जरी तो त्याच दिवशी होईलच असं मी वचन देऊ शकत नाही, आणि घरी सुरक्षितपणे पुढे चालू ठेवण्यासाठी मी तुम्हाला ब्रँट-डॅरॉफ (Brandt-Daroff) हे घरगुती व्यायाम शिकवतो. तुमच्या तोलाला किंवा ऐकण्याला गरज असेल, तर आम्ही इथेच ऑडिओमेट्री (Audiometry) सुद्धा करतो, आणि पेरिफेरल व्हर्टिगोसाठी (peripheral vertigo) आम्ही तुमची लक्षणं औषधांनी हाताळू शकतो, ती अंदाजाने नव्हे तर तुमच्या नेमक्या कारणानुसार निवडून.

याउलट जर तुमच्या तपासणीवरून चक्कर कानाकडून नव्हे तर मेंदूकडून येतेय असं दिसलं, तर ते बाह्यरुग्ण ENT दवाखान्याच्या आवाक्याबाहेरचं आहे. मी तुम्हाला ते स्पष्टपणे सांगेन आणि न्यूरॉलॉजिस्ट व योग्य हॉस्पिटलकडे पाठवेन, कारण ती सुविधा आम्ही इथे देत नाही.

काही रुग्ण होमिओपॅथीबद्दलही विचारतात. आमच्या दवाखान्यात एक वेगळा होमिओपॅथी विभाग आहे, जिथे डॉ. रीता शाह कॉन्स्टिट्यूशनल उपचार देतात. परिणाम माणसागणिक बदलतात, तो इलाज नाही, आणि तो नेहमीच्या योग्य वैद्यकीय तपासणीसोबत चालतो, इमर्जन्सी काळजीच्या जागी कधीच नाही. तुम्हाला ते जाणून घ्यायचं असेल, तर आम्ही तुम्हाला मार्गदर्शन करू शकतो.

चक्करला घाबरून तुम्ही घरी बसून राहायची गरज नाही. न्यू एअरपोर्ट रोड, साकोरे नगर, विमान नगर इथल्या प्रुडंट इंटरनॅशनल हेल्थ क्लिनिकमध्ये आम्ही विमान नगर, खराडी आणि संपूर्ण पुण्यातून येणाऱ्या तोल आणि व्हर्टिगोच्या रुग्णांना तपासतो. आम्ही आठवड्याचे सातही दिवस, सकाळी 9 ते रात्री 9 पर्यंत उघडे असतो, आणि अपॉइंटमेंटशिवाय आलात तरी स्वागत आहे. तपासणी बुक करण्यासाठी +91 70287 22200 वर फोन करा किंवा व्हॉट्सअ‍ॅप करा, आणि सध्याच्या शुल्काबद्दल कुठलाही प्रश्न असल्यास कृपया त्याच नंबरवर फोन करा.