बीपीपीव्ही आणि एप्ली मॅन्युव्हर: अनेकदा एकाच भेटीत उपचार

अंथरुणात कूस बदलता आणि खोली अचानक जोरात गरगर फिरू लागते. मिनिटभराच्या आत सगळं शांत होतं, पण मग उंच कप्प्यातलं काही बघायला वर पाहताना किंवा वाकून चप्पल उचलताना पुन्हा तेच घडतं. हे वर्णन ओळखीचं वाटत असेल, तर आपल्याला बीपीपीव्ही (BPPV) — म्हणजे बिनाइन पॅरॉक्सिस्मल पोझिशनल व्हर्टिगो — असण्याची दाट शक्यता आहे. गरगर फिरल्यासारखं वाटणाऱ्या व्हर्टिगोचं, क्लिनिकमध्ये आम्हाला दिसणारं हे सर्वात सामान्य कारण आहे.

आणि खरोखर आनंदाची बातमी अशी: ज्या मोजक्या आजारांमध्ये सर्वात सामान्य कारणच सर्वात सहज बरं होणारंही असतं, त्यांपैकी बीपीपीव्ही एक आहे. अनेकांच्या बाबतीत एकाच भेटीत निदान आणि उपचार दोन्ही होऊ शकतात — एका साध्या रिपोझिशनिंग प्रक्रियेने, आणि बऱ्याचदा कोणत्याही औषधाशिवाय.

बीपीपीव्ही म्हणजे नेमकं काय? — सोप्या शब्दांत

आपल्या आतल्या कानात खोलवर कॅल्शियम कार्बोनेटचे सूक्ष्म स्फटिक (क्रिस्टल्स) असतात — गुरुत्वाकर्षण आणि हालचाल जाणवण्यात ते मदत करतात. सामान्यतः ते कानाच्या एका कप्प्यात व्यवस्थित स्थिरावलेले असतात. बीपीपीव्हीमध्ये यांतले काही स्फटिक सुटतात आणि सेमीसर्क्युलर कॅनाल्समध्ये (Semicircular Canals) — म्हणजे डोक्याची वळण-हालचाल जाणवणाऱ्या, द्रवाने भरलेल्या वर्तुळाकार नलिकांमध्ये — जाऊन पोहोचतात. आता डोक्याची स्थिती बदलली की हे सुटलेले स्फटिक नलिकांतल्या द्रवात घुसळले जातात आणि मेंदूला 'आपण गरगर फिरतो आहोत' असा खोटा संदेश पाठवतात. डोळे सांगतात खोली स्थिर आहे; कान मात्र ठामपणे म्हणतो ती फिरते आहे. या दोन संदेशांतली तफावत म्हणजेच आपल्याला जाणवणारा तो जोरदार गरगरण्याचा झटका.

नावातला 'बिनाइन' (सौम्य) हा शब्द उगाच नाही. बीपीपीव्ही म्हणजे गाठ नाही, स्ट्रोक नाही आणि मेंदूचा कमकुवतपणाही नाही. ही एक यांत्रिक समस्या आहे — चुकीच्या जागी गेलेले स्फटिक — आणि नेमकं म्हणूनच गोळ्यांच्या लांबलचक यादीपेक्षा एक यांत्रिक उपचारच इथे इतका छान लागू पडतो.

बीपीपीव्हीची चक्कर सहसा कशी जाणवते?

बीपीपीव्हीची ओळख बऱ्यापैकी ठळक असते. गरगरणं तीव्र पण अल्पकाळ टिकणारं असतं — सहसा काही सेकंद, जवळजवळ नेहमीच मिनिटभराच्या आत — आणि ते अचानक कुठूनही न येता डोक्याची स्थिती बदलल्यावर सुरू होतं. दोन झटक्यांच्या मध्ये थकल्यासारखं किंवा पावलं किंचित अस्थिर असल्यासारखं वाटू शकतं, पण डोकं स्थिर असताना खरं गरगरणं थांबतं. बीपीपीव्हीकडे बोट दाखवणाऱ्या खुणा अशा:

• गरगरणं काही सेकंदच टिकतं, तासन्तास नाही
• अंथरुणात कूस बदलताना सुरू होतं
• वर पाहताना किंवा खाली वाकताना उद्भवतं
• कानदुखी, कानातून स्राव किंवा नव्याने ऐकू कमी येणं नसतं
• गरगरताना मळमळतं, पण ते लवकर शांत होतं
• दोन झटक्यांच्या मध्ये बऱ्यापैकी नेहमीसारखं वाटतं

एप्ली मॅन्युव्हर: स्फटिकांना पुन्हा घरचा रस्ता दाखवणं

एप्ली मॅन्युव्हर (Epley Manoeuvre) — याला कॅनालिथ रिपोझिशनिंग असंही म्हणतात — म्हणजे तपासणीच्या टेबलावर, डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली केलेली डोक्याच्या आणि शरीराच्या ठरावीक स्थितींची एक छोटी मालिका. प्रत्येक स्थितीत गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करून सुटलेले स्फटिक टप्प्याटप्प्याने बाधित सेमीसर्क्युलर कॅनालमधून बाहेर काढले जातात आणि त्यांच्या मूळ कप्प्यात परत घरंगळवले जातात. स्फटिक नलिकेबाहेर पडले की गरगरण्याचे खोटे संदेश थांबतात.

हा मसाज नाही, मानेला दिलेला झटका नाही आणि औषधही नाही. योग्य पद्धतीने केल्यास संपूर्ण प्रक्रियेला अवघी काही मिनिटं लागतात. अनेक रुग्णांना एकाच सत्रानंतर स्पष्ट फरक जाणवतो; काहींना काही दिवसांनी आणखी एक सत्र लागतं — आणि रात्रीत जादूची हमी देण्यापेक्षा, आपण यांतल्या कोणत्या गटात असण्याची शक्यता आहे हे डॉक्टरांनी आपल्याला प्रामाणिकपणे सांगायला हवं.

क्लिनिकच्या भेटीत नेमकं काय होतं?

सुरुवात होते निदान पक्कं करण्यापासून, कारण चुकीच्या समस्येवर उपचार करून कुणाचाच फायदा होत नाही. आमच्या विमान नगर केंद्रात एप्ली मॅन्युव्हर क्लिनिकमध्येच करणारे, 13 वर्षांचा अनुभव असलेले डॉ. राहुल मगर (MBBS, DLO) सहसा डिक्स-हॉलपाइक (Dix-Hallpike) नावाच्या पोझिशनल चाचणीने सुरुवात करतात: डोकं एका बाजूला वळवून आपण पटकन पाठीवर झोपता, आणि त्या वेळी आपल्या डोळ्यांमध्ये निस्टॅगमस (Nystagmus) नावाची विशिष्ट थरथर दिसते का, हे ते बारकाईने पाहतात. यातून बीपीपीव्हीचं निदान पक्कं होतं आणि — तितकंच महत्त्वाचं — कोणता कान आणि कोणती नलिका बाधित आहे हेही समजतं; कारण मॅन्युव्हर योग्य बाजूला केला तरच त्याचा उपयोग होतो. चित्र बीपीपीव्हीशी जुळत नसेल, तर अंदाज बांधण्याऐवजी आम्ही पुढील तपासणी करतो.

मॅन्युव्हरनंतर: काय अपेक्षित आहे?

त्यानंतर एखाद-दोन दिवस किंचित तोल गेल्यासारखं, डोकं जड किंवा 'तरंगल्यासारखं' वाटणं सामान्य आहे — मेंदू स्वतःला नव्याने जुळवून घेत असतो, आणि हे आपोआप शांत होतं. काही काळ डोक्याच्या जोरदार हालचाली टाळण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो आणि पुन्हा कधी दाखवायचं तेही सांगितलं जातं. काही जणांमध्ये बीपीपीव्ही महिन्यांनी किंवा वर्षांनी परत येऊ शकतो; तसं झालं तर हीच प्रक्रिया पुन्हा करता येते. बरं झाल्यानंतर आयुष्यभर जपून-जपून जगण्याची, प्रवास थांबवण्याची किंवा व्यायाम सोडण्याची अजिबात गरज नाही.

चक्कर ही बीपीपीव्ही नव्हे, तर आणीबाणी कधी असते?

चक्कर घेऊन येणाऱ्या प्रत्येक रुग्णाला आम्ही एक इशारा आवर्जून पुन्हा-पुन्हा सांगतो, कारण तो जिवाशी संबंधित आहे. चक्कर अचानक सुरू होऊन सोबत बोलताना जीभ जड होणं, चेहऱ्याची एक बाजू लोंबणं, दुहेरी दिसणं, हात किंवा पाय लुळा पडणं वा बधिर होणं, चालताना तीव्र अडचण, किंवा आयुष्यातली सर्वात भयंकर डोकेदुखी — यांपैकी काहीही असेल, तर ईएनटी अपॉइंटमेंटची वाट पाहू नका — ही स्ट्रोकची लक्षणं असू शकतात. ताबडतोब 108 वर कॉल करा किंवा जवळच्या इमर्जन्सी विभागात पोहोचा. बीपीपीव्हीमध्ये ही लक्षणं दिसत नाहीत; स्थिती बदलल्यावर येणारी क्षणिक गरगर आणि अचानक कोसळणारं न्यूरोलॉजिकल वादळ या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत.

स्थिती बदलल्यावर येणाऱ्या गरगरण्याने आपल्याला किंवा घरातल्या कुणाला त्रास दिला असेल, तर तपासणीसाठी सहसा एकच भेट पुरते. प्रुडेंट क्लिनिक (Prudent International Health Clinic), डीएनके स्क्वेअर, विमान नगर, पुणे येथील ईएनटी टीम एप्ली मॅन्युव्हर क्लिनिकमध्येच करते. आम्ही आठवड्याचे सर्व 7 दिवस, सकाळी 9 ते रात्री 9 उघडे असतो आणि पूर्वनियोजित वेळेशिवाय थेट आलात (वॉक-इन) तरी तपासणी होते. सोयीची वेळ ठरवण्यासाठी +91 70287 22200 या क्रमांकावर कॉल किंवा व्हॉट्सअ‍ॅपही करू शकता.