गरोदरपणाची सुरुवातीची लक्षणे कोणती? घरी टेस्ट कधी करावी?

पाळी नेहमीच्या तारखेला आली नाही की मनात पहिला प्रश्न येतो, मी गरोदर तर नाही ना? काही जणींसाठी हा क्षण आनंदाचा असतो, तर काही जणींसाठी काळजीचा. दोन्ही भावना अगदी स्वाभाविक आहेत. अशा वेळी गूगलवर तासभर शोधाशोध करत बसण्यापेक्षा शरीरात नेमकं काय घडत असतं हे शांतपणे समजून घेणं जास्त उपयोगी ठरतं.

या लेखात आपण गरोदरपणाची सुरुवातीची लक्षणं, होम प्रेगनन्सी टेस्ट (Home Pregnancy Test) कधी आणि कशी करावी, कोणती लक्षणं गरोदरपण पक्कं करत नाहीत आणि डॉक्टरांकडे कधी जावं हे सगळं सोप्या भाषेत पाहणार आहोत. आमच्या विमान नगर येथील क्लिनिकमध्ये रोज विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांचीच ही उत्तरं आहेत. अर्थात हा लेख माहितीसाठी आहे, तो प्रत्यक्ष तपासणीची जागा घेऊ शकत नाही.

पाळी चुकणे: सगळ्यात ओळखीचं पहिलं चिन्ह

ज्यांची पाळी साधारण नियमित असते, त्यांच्यासाठी पाळी चुकणे हेच गरोदरपणाचं सगळ्यात पहिलं आणि महत्त्वाचं लक्षण असतं. गर्भ राहिल्यानंतर शरीरात एचसीजी (hCG) नावाचं हॉर्मोन (Hormone) तयार होऊ लागतं. त्यामुळे गर्भाशयाचं अस्तर टिकून राहतं आणि पाळी येत नाही.

पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायची. पाळी उशिरा येण्याची इतरही अनेक कारणं असतात. कामाचा ताण, प्रवास, आजारपण, झोपेचं बिघडलेलं वेळापत्रक, वजनात झपाट्याने झालेला बदल, थायरॉईड (Thyroid) किंवा पीसीओएस (PCOS) यांमुळेही पाळी लांबू शकते. त्यामुळे चार-आठ दिवस उशीर झाला म्हणजे लगेच कुठलाही निष्कर्ष काढण्याची गरज नाही.

शरीरात जाणवणारे इतर सुरुवातीचे बदल

पाळी चुकण्याच्या आधी किंवा त्याच्या आसपास काही जणींना शरीरात छोटे छोटे बदल जाणवू लागतात. प्रत्येकीला सगळीच लक्षणं जाणवतील असं अजिबात नाही. काही जणींना यांतलं काहीच जाणवत नाही आणि तरीही त्या गरोदर असतात, हेही तितकंच नॉर्मल आहे. साधारणपणे खालील बदल दिसू शकतात.

• मळमळ किंवा उलटीची भावना, विशेषतः सकाळी. याला मॉर्निंग सिकनेस (Morning Sickness) म्हणतात, पण ती दिवसात केव्हाही जाणवू शकते.
• स्तनांमध्ये जडपणा, सूज किंवा स्पर्शालाही हळवेपणा जाणवणे.
• नेहमीची कामं करूनही खूप थकवा येणे, सतत झोप येणे.
• नेहमीपेक्षा वारंवार लघवीला जावं लागणे.
• पाळीच्या अपेक्षित तारखेच्या आसपास अगदी हलकी स्पॉटिंग (Spotting), म्हणजे फिकट गुलाबी किंवा तपकिरी रंगाचा एखादा डाग.
• वासांबद्दल संवेदनशीलता वाढणे, नेहमी आवडणारे पदार्थ अचानक नकोसे वाटणे.

यांतली बहुतेक लक्षणं गर्भ राहिल्यानंतर शरीरात होणाऱ्या हॉर्मोनल बदलांमुळे येतात. प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone) वाढल्याने थकवा आणि झोप वाढते, तर गर्भाशयाकडचा रक्तपुरवठा वाढल्याने लघवीची वारंवारता वाढते. म्हणजे ही लक्षणं त्रासदायक वाटली तरी बहुतेक वेळा ती शरीराच्या नैसर्गिक तयारीचा भाग असतात.

होम प्रेगनन्सी टेस्ट कधी आणि कशी करावी?

पाळी चुकल्यानंतर लगेच टेस्ट करण्याची घाई करू नका. किमान चार-पाच दिवस, शक्य असेल तर आठवडाभर थांबून टेस्ट केली की निकाल जास्त विश्वासार्ह येतो. खूप लवकर टेस्ट केली तर लघवीत hCG ची पातळी पुरेशी वाढलेली नसते आणि गर्भ राहिलेला असूनही टेस्ट निगेटिव्ह येऊ शकते. याला फॉल्स निगेटिव्ह (False Negative) म्हणतात.

टेस्ट शक्यतो सकाळच्या पहिल्या लघवीने करावी, कारण त्या वेळी लघवीत hCG चं प्रमाण सगळ्यात जास्त असतं. किटवरच्या सूचना नीट वाचा आणि सांगितलेल्या वेळेतच निकाल पाहा. दुसरी रेषा अगदी पुसट दिसली तरी ती पॉझिटिव्हच मानली जाते. निकालाबद्दल शंका वाटली तर दोन-तीन दिवसांनी पुन्हा टेस्ट करा, किंवा रक्तातील बीटा एचसीजी (Beta hCG) तपासणी करून घ्या. ती जास्त अचूक असते आणि अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यातही गर्भ आहे की नाही हे सांगू शकते.

ही लक्षणं म्हणजे गरोदरपण पक्कं नाही

मळमळ, थकवा, स्तनांमधला जडपणा ही लक्षणं पाळी येण्याआधीही (PMS) जवळपास अशीच जाणवतात. ताण, जागरण किंवा साध्या आजारपणामुळेही यांतली बरीच लक्षणं दिसतात. उलट काही जणींना कुठलंही लक्षण न जाणवताही त्या गरोदर असतात. म्हणजे नुसत्या लक्षणांवरून गरोदरपण ठरवताही येत नाही आणि नाकारताही येत नाही. लक्षणांच्या तर्कवितर्कात अडकण्यापेक्षा योग्य वेळी टेस्ट करणं हाच खात्रीचा मार्ग आहे.

टेस्ट निगेटिव्ह आली पण पाळी आलीच नाही, असंही कधी कधी होतं. अशा वेळी आठवडाभराने पुन्हा टेस्ट करा. दुसऱ्यांदाही निगेटिव्ह आली आणि पाळीचा पत्ता नसेल, तर पाळी लांबण्याचं दुसरं कारण शोधण्यासाठी डॉक्टरांना भेटणं योग्य ठरतं.

डॉक्टरांना कधी भेटावं आणि कोणती लक्षणं तातडीची?

टेस्ट पॉझिटिव्ह आली की लवकरात लवकर एकदा स्त्रीरोगतज्ज्ञांना (Gynaecologist) भेटून खात्री करून घ्या. योग्य वेळी सोनोग्राफी (Sonography), फॉलिक ॲसिड (Folic Acid) सुरू करणं, आधीचे आजार आणि सुरू असलेल्या औषधांचा आढावा, आणि पुढच्या तपासण्यांचं नियोजन यासाठी ही पहिली भेट फार महत्त्वाची असते. आधीपासून सुरू असलेली औषधं चालू ठेवायची की नाही हेही डॉक्टरच ठरवतात, त्यामुळे भेटीला जाताना सगळी औषधं आणि रिपोर्ट सोबत न्या.

एक गोष्ट मात्र अजिबात पुढे ढकलू नका. टेस्ट पॉझिटिव्ह असताना पोटात एका बाजूला तीव्र दुखणं, नेहमीच्या पाळीपेक्षा जास्त रक्तस्राव, सतत चक्कर येणं किंवा खांद्याकडे जाणारं दुखणं यांपैकी काहीही जाणवलं, तर त्याच दिवशी डॉक्टरांना भेटा. ही एक्टोपिक प्रेगनन्सीची (Ectopic Pregnancy), म्हणजे गर्भाशयाबाहेर गर्भ राहण्याची लक्षणं असू शकतात आणि त्यावर तातडीने उपचार करावे लागतात. परिस्थिती गंभीर वाटली तर 108 वर रुग्णवाहिका बोलवायलाही संकोच करू नका.

गरोदरपणाची शंका असो, पहिली तपासणी असो किंवा मनातली कुठलीही काळजी, प्रुडेंट क्लिनिक, विमान नगर, पुणे येथे डॉ. समता सिंघानिया (MBBS, DNB स्त्रीरोग) यांचा सल्ला सातही दिवस उपलब्ध असतो. वेळ ठरवण्यासाठी +91 70287 22200 या क्रमांकावर संपर्क करा.