टाइप 2 मधुमेह (Type 2 Diabetes) क्वचितच दणक्यात जाहीर होऊन येतो. तो सहसा महिन्यां-वर्षांच्या काळात शांतपणे शिरकाव करतो, आणि त्याची सुरुवातीची चिन्हे इतकी सामान्य वाटतात की बहुतेक लोक त्यांना थकवा, वाढते वय किंवा धावपळीच्या आयुष्याचा परिणाम समजून बाजूला सारतात.
नेमके याच कारणाने कित्येकांचे निदान उशिरा होते, कधी कधी तर एखादी गुंतागुंत समोर आल्यावरच. चांगली गोष्ट अशी की काय पाहायचे हे एकदा कळले की हे सुरुवातीचे संकेत ओळखणे सोपे आहे, आणि तपासणी तर साधी, झटपट आणि सर्वत्र सहज उपलब्ध आहे.
सतत तहान आणि वारंवार लघवी
रक्तातील साखर वाढली की तिचा जास्तीचा भाग, म्हणजे ग्लुकोज (Glucose), लघवीवाटे बाहेर टाकण्यासाठी मूत्रपिंडांना जास्त काम करावे लागते. त्यासोबत शरीरातले पाणीही ओढले जाते; म्हणून लघवी वारंवार होते, रात्री उठावेही लागते, आणि पाणी पिऊनही तहान भागत नाही. कित्येक जण नुसती मोठी पाण्याची बाटली जवळ बाळगू लागतात; पण ही तहान मुळात सुरू का झाली, हा प्रश्न स्वतःला विचारतच नाहीत.
आपण अचानक नेहमीपेक्षा कितीतरी जास्त ग्लास पाणी संपवू लागला असाल, किंवा पूर्वी कधी सवय नसताना रात्री दोन-तीनदा लघवीला उठू लागला असाल, तर या बदलाकडे लक्ष द्यायला हवे. हे बदल हळूहळू घडतात; त्यामुळे कधी कधी घरातल्या माणसाला ते आपल्या आधी जाणवतात.
विश्रांतीनेही न जाणारा थकवा
साखर पेशींमध्ये नीट शिरू शकली नाही, की शरीराला तिच्यापासून ऊर्जा मिळवणे जड जाते. परिणाम, रात्रीची शांत झोप घेऊनही न उतरणारा खोल, सतत जाणवत राहणारा थकवा. दोष कामाला किंवा वयाला देणे सोपे असते; पण इतर लक्षणांसोबत टिकून राहणारा थकवा रक्ततपासणीस नक्कीच पात्र आहे.
हा थकवा दिवसअखेरच्या नेहमीच्या दमणुकीपेक्षा वेगळा असतो. त्याने लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते, हातपाय जड वाटतात, आणि एरवी आवडणाऱ्या गोष्टींमधली मजाही हळूहळू ओसरत जाते. स्पष्ट कारणाशिवाय तो आठवडोन्आठवडे रेंगाळला, तर ती तपासून घेण्याजोगी खूण आहे, आपला कमीपणा नव्हे.
उशिरा भरणाऱ्या जखमा आणि वारंवार होणारे जंतुसंसर्ग
वाढलेली रक्तशर्करा रक्ताभिसरण आणि रोगप्रतिकारशक्ती या दोन्हींवर परिणाम करते; त्यामुळे कापले-खरचटलेले आणि गळवे भरून यायला नेहमीपेक्षा जास्त वेळ लागतो. पुन्हा पुन्हा होणारे त्वचेचे संसर्ग, हिरड्यांचे त्रास, किंवा परत परत उद्भवणारे बुरशीजन्य (Fungal) संसर्ग, ही साखर वाढल्याची मूक चिन्हे असू शकतात.
वारंवार होणारा लघवीचा जंतुसंसर्ग, आणि काही जणांमध्ये जननेंद्रियाच्या भागात परत परत होणारी खाज वा संसर्ग, हेही सुरुवातीचे संकेत असू शकतात. हे त्रास एरवीही सामान्य असल्याने उपचार करून विसरले जातात; पण तहान किंवा थकव्यासोबत त्यांची मालिका जुळून येत असेल, तर ती डॉक्टरांच्या कानावर घालण्याजोगी गोष्ट आहे.
तपासणी होण्याआधी ऐकू येणारी ऑफिसमधली कारणे
खराडी आणि विमान नगरच्या ऑफिसांमध्ये प्रत्येक सुरुवातीच्या लक्षणाला मधुमेहाशी (Diabetes) काहीही संबंध नसलेले पटण्यासारखे कारण आधीच तयार असते. तहानेचे खापर दिवसभराच्या एसीवर फुटते. वारंवार वॉशरूमला जावे लागणे डेस्कवरच्या लिटरभर बाटलीवर आणि दुपारच्या कॉफीवर ढकलले जाते. थकवा शिफ्टच्या वेळा, स्क्रीन आणि दोन्ही बाजूंनी तासभर खाणारा प्रवास यांवर टाकला जातो. अंधुक दिसणे मॉनिटरमुळे असेल असे मानले जाते. दाढी करताना झालेली जखम किंवा नव्या बुटांनी पडलेला फोड भरून यायला नेहमीपेक्षा जास्त वेळ लागला, तर तो बुटांचा दोष ठरतो. प्रत्येक कारण स्वतंत्रपणे बघितले तर योग्यच वाटते, आणि नेमके त्यामुळेच महिने निघून जातात.
साध्या प्रकारापासून तपासण्याजोगा प्रकार वेगळा ठरतो तो यावरून, की या गोष्टी एकत्र येतात आणि मग कमी होत नाहीत. लांबलेली सुट्टी, आठवडाभराची रजा किंवा पुरेशी झोप यांनी स्क्रीनचा थकवा आणि एसीमुळे येणारा कोरडेपणा कमी व्हायला हवा. यांपैकी दोन-तीन गोष्टी कित्येक आठवडे टिकून असतील आणि सुट्टीनेही त्यांना फरक पडला नसेल, तर आणखी एक खुर्ची-टेबलाची जुळवाजुळव करण्यापेक्षा रक्तातील साखरेची तपासणी करण्यासारखी ती स्थिती आहे. तासन्तास बसून काम करणे, जेवणाच्या अनियमित वेळा आणि शिफ्टमधले खाणे या सगळ्याचा रक्तातील साखरेवर काळाबरोबर विपरीत परिणाम होतो, त्यामुळे इथे ही लक्षणे उशिरा नव्हे तर लवकर गांभीर्याने घेण्यासारखी आहेत.
धूसर दिसणे आणि इतर मूक संकेत
जास्तीची साखर डोळ्याच्या भिंगात (Lens) पाणी ओढून घेऊ शकते आणि दृष्टी तात्पुरती धूसर करते. काही जणांना हे पहिल्यांदा जाणवते ते चष्म्याचा नंबर सारखा बदलतो आहे असे वाटल्यावर. पावलांत मुंग्या येणे वा बधिरपणा, आणि भूक नेहमीसारखी असूनही कारण नसताना घटणारे वजन, हेही गांभीर्याने घेण्याजोगे संकेत.
दिलासा असा की रक्तशर्करा नियंत्रणात आली की हे सुरुवातीचे धूसरपण बहुधा आपोआप सुधारते; म्हणून लगेच धावत जाऊन चष्मा बदलण्याचे कारण नाही. मात्र दोष केवळ डोळ्यांचा आहे असे गृहीत धरण्याआधी साखर तपासून घेण्याचे ते एक सबळ कारण नक्कीच आहे.
- दिवसभर वारंवार तहान लागणे आणि तोंड कोरडे पडणे
- वारंवार लघवी होणे; रात्री उठून जावे लागणे
- झोपेनेही भरून न निघणारा सततचा थकवा
- कापलेले, गळवे वा संसर्ग उशिरा भरणे किंवा परत परत होणे
- धूसर दिसणे किंवा चष्म्याचा नंबर वारंवार बदलणे
- हातांत वा पावलांत मुंग्या येणे किंवा बधिरपणा जाणवणे
- भूक नेहमीसारखी वा जास्त असूनही कारण नसताना वजन घटणे
तपासणी कोणी आणि केव्हा करावी?
तपासणीसाठी लक्षणांची वाट पाहण्याची गरज नाही. बहुतेक प्रौढांनी साधारण पस्तिशीपासून तपासणी करून घेणे शहाणपणाचे; जोखीम जास्त असेल तर त्याआधीही. वरीलपैकी कोणतेही चिन्ह आधीच जाणवत असेल, तर कृपया तपासणी पुढे ढकलू नका.
उपाशीपोटी करायची रक्तशर्करेची साधी तपासणी (Fasting Blood Sugar) किंवा एचबीए1सी (HbA1c) चाचणी सहसा स्पष्ट उत्तर देते, आणि या दोन्ही बहुतेक क्लिनिकमध्ये त्याच दिवशीच्या सोयीसह सहज उपलब्ध असतात.
- पस्तिशी ओलांडलेले सर्व प्रौढ; अहवाल सामान्य असल्यास दर काही वर्षांनी पुन्हा
- आई-वडील किंवा भावंडांपैकी कोणाला मधुमेह असलेली कोणतीही व्यक्ती
- जास्त वजन असलेले, विशेषतः पोट-कंबरेभोवती वजन असलेले लोक
- गरोदरपणात मधुमेह झालेल्या किंवा मोठ्या वजनाचे बाळ झालेल्या स्त्रिया
- उच्च रक्तदाब किंवा बिघडलेले कोलेस्टेरॉल (Cholesterol) असलेले लोक
- वर सांगितलेली सुरुवातीची लक्षणे जाणवणारी कोणतीही व्यक्ती
लक्षणे आणीबाणी केव्हा ठरतात?
खूपच वाढलेली रक्तशर्करा कधी कधी अशी धोकादायक अवस्था निर्माण करू शकते, जिला तातडीच्या उपचारांची गरज असते. आपल्याला किंवा जवळच्या कोणाला जोरजोरात, जलद श्वास घेणे, सतत उलट्या, अतिशय ग्लानी, गोंधळलेपणा किंवा बेशुद्ध पडणे अशी लक्षणे दिसली, तर ती आणीबाणी समजा आणि नेहमीच्या अपॉइंटमेंटची वाट न पाहता ताबडतोब 108 वर फोन करा.
टाइप 2 मधुमेह वेळेत सापडला, तर तो उत्तम प्रकारे आटोक्यात ठेवता येतो, आणि त्याचे पहिले पाऊल आहे साधी तपासणी. यांतले एखादे चिन्ह ओळखीचे वाटत असेल, तर विमान नगर, पुणे येथील प्रुडेंट क्लिनिकचे आमचे मधुमेह-उपचार करणारे फिजिशियन योग्य त्या तपासण्यांची सोय करतील आणि निकालांचा अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगतील. क्लिनिक सर्व 7 दिवस खुले असते, आणि तपासण्यांची सोयही एकाच छताखाली आहे.
