मधुमेह असताना उपवास: या सणासुदीत सुरक्षितपणे उपवास कसा करावा

प्रत्येक गणेशोत्सवात आणि नवरात्रीत रुग्ण आम्हाला एकच प्रश्न विचारतात, आणि तोही बहुतेकदा उपवास सुरू केल्यानंतर एक दोन दिवसांनी: मधुमेह (Diabetes) असताना उपवास करता येईल का? बहुतेकांसाठी प्रामाणिक उत्तर आहे, हो, पण नियोजन करून. काही थोड्या जणांसाठी मात्र प्रामाणिक उत्तर आहे, नाही, किंवा किमान अशा पद्धतीने नाही. हा फरक ओळखण्यासाठी सण सुरू होण्याआधी तुमच्या डॉक्टरांशी दहा मिनिटांचे बोलणे पुरेसे असते, काहीतरी बिघडल्यानंतर नव्हे.

या लेखात खरोखर महत्त्वाचे असलेले दोन धोके, उपवासाचे पदार्थ साखर कमी करण्याऐवजी अनेकदा वाढवतात असे का होते, आणि नेमक्या कोणत्या परिस्थितीत आम्ही रुग्णांना अजिबात उपवास न करण्याचा सल्ला देतो, हे सारे दिले आहे.

दोन धोके, आणि ते एकमेकांच्या विरुद्ध दिशेने ओढतात

पहिला म्हणजे रक्तातील साखर खाली जाणे, म्हणजेच हायपोग्लायसेमिया (Hypoglycaemia). तुम्ही इन्सुलिन (Insulin) घेत असाल, किंवा काही ठराविक गोळ्या, विशेषतः सल्फोनिल्युरिया (Sulfonylurea) गटातील गोळ्या घेत असाल, तर अनेक तास काहीही न खाल्ल्याने तुमची साखर धोकादायकरीत्या खाली येऊ शकते. हा धोका लोकांना अपेक्षित असतो.

दुसरा धोका मात्र जवळपास सर्वांनाच चकित करतो: उपवासाचे पदार्थ साखर झपाट्याने वर नेऊ शकतात. साबुदाणा खिचडी, बटाटा भाजी, राजगिरा लाडू आणि तळलेला फराळ हे बहुतांशी रिफाइंड कर्बोदके आणि स्निग्ध पदार्थ असतात. साबुदाण्याची एकच प्लेट, ती ज्या नेहमीच्या भात आमटीच्या जेवणाच्या जागी आली आहे त्यापेक्षाही जास्त रक्तशर्करा वाढवू शकते. त्यामुळे एखाद्या रुग्णाचा उपवासाचा दिवस दुपारी हायपो आणि रात्री जास्त रीडिंग अशा दोन्ही गोष्टींनी संपू शकतो.

नेहमीचे उपवासाचे पदार्थ कसे वागतात

उपवासानंतर नव्हे, तर उपवासाआधी डॉक्टरांशी बोला

या लेखातील ही सर्वात महत्त्वाची ओळ आहे. उपवास जमावा म्हणून तुमची मधुमेहाची (Diabetes) औषधे स्वतःच्या मनाने कधीही वगळू नका, अर्धी करू नका किंवा त्यांची वेळ बदलू नका. काही औषधे जशीच्या तशी चालू ठेवणे सुरक्षित असते, काहींची वेळ पुढेमागे करावी लागते आणि काहींची मात्रा बदलावी लागते. यापैकी तुमच्या बाबतीत काय लागू होते हे तुम्ही कोणती औषधे घेता यावर अवलंबून असते, आणि ते फक्त तुमचे डॉक्टरच सांगू शकतात.

येताना तुमच्या औषधांची प्रत्यक्ष यादी आणि अलीकडची साखरेची रीडिंग्ज सोबत आणा, आणि किती दिवस उपवास करणार आहात व दिवसातून एकदा खाणार की दोनदा हे स्पष्ट सांगा. उपवास सुरक्षित करण्यासाठी सहसा पाच मिनिटांचा आढावा पुरेसा असतो.

पुण्यात पूर्ण कामाच्या दिवसात उपवास

उपवासाबद्दलचा बहुतेक सल्ला तुम्ही घरी आहात, स्वयंपाकघर जवळ आहे आणि दिवस तुमच्या ताब्यात आहे असे गृहीत धरतो. आमच्याकडे येणाऱ्यांपैकी बरेच जण मात्र विमान नगर, खराडी किंवा येरवड्यात पूर्ण शिफ्ट करत उपवास करत असतात. मीटिंग ठरवलेल्या वेळेच्या पुढे जाते, पँट्रीत चहा आणि बिस्किटे असतात, फराळी काहीच नसते, आणि राहून जाते ती साखर तपासण्याची गोष्ट. तुमची साखर खाली आणू शकणारी औषधे तुम्ही घेत असाल, तर मेनूपेक्षा हे संयोजन जास्त महत्त्वाचे आहे. ती औषधे उपवासानंतर नव्हे तर उपवासापूर्वी तपासून घ्या, कारण त्यांची वेळ किंवा डोस बदलावा लागू शकतो आणि हा बदल स्वतःच्या मनाने करण्यासारखा नाही. मग दिवस सुरू होण्याआधीच ठरवा की कोणत्या तासाला तुम्ही खाणार आहात, ते मीटिंगसारखे कॅलेंडरमध्ये लिहा, आणि ते पक्के माना.

आम्हाला सर्वात जास्त काळजी वाटते ती घरी परतण्याच्या प्रवासाची. तो सहसा शेवटचे खाल्ल्यानंतर कित्येक तासांनी येतो, बऱ्याचदा न्यू एअरपोर्ट रोडवरच्या संथ वाहतुकीत, आणि नेमक्या त्याच वेळी साखर कमी झाल्याचे लक्षात येणे आणि त्यावर काही करणे सर्वात अवघड असते. ग्लुकोज किंवा गोड काहीतरी खिशात किंवा बॅगेत ठेवा, गाडीच्या डिकीत नको, आणि तुमची साखर कमी झाली की तुम्हाला काय होते हे एका सहकाऱ्याला सांगून ठेवा, म्हणजे तिथे कोणालातरी ते माहीत असेल. तुम्ही गाडी किंवा दुचाकी चालवत असाल, तर वाटेत काहीतरी वेगळे वाटल्यावर नव्हे तर गाडी सुरू करण्याआधी साखर तपासा.

आम्ही उपवास न करण्याचा सल्ला कधी देतो

काही परिस्थितींमध्ये धोका खरोखरच खूप जास्त असतो, आणि अशा वेळी आम्ही तुम्हाला सण दुसऱ्या पद्धतीने साजरा करण्याची विनंती करू. त्या परिस्थिती अशा:

• टाइप 1 मधुमेह (Type 1 Diabetes)
• अलीकडेच साखर खूप खाली गेल्याचा प्रसंग घडला असणे, किंवा हायपो येत असल्याचे आधी जाणवतच नसणे
• गरोदरपणातील मधुमेह (Diabetes), गर्भावस्थेतील मधुमेहासह (Gestational Diabetes)
• मूत्रपिंडाचा गंभीर आजार, किंवा डायलिसिस (Dialysis) सुरू असणे
• सध्या तीव्र आजार, जंतुसंसर्ग किंवा ताप असणे
• साखर नीट नियंत्रणात नसणे, किंवा अलीकडचा एचबीए1सी (HbA1c) खूप जास्त असणे
• एकटे राहणे, वयस्कर असणे, जिथे हायपो झाल्याचे कोणाच्याही लक्षात येणार नाही

वैद्यकीय कारणासाठी उपवास न करण्याचा निर्णय घेणे हे पूर्णपणे योग्य आहे, आणि दरवर्षी अनेक कुटुंबे शांतपणे हाच निर्णय घेत असतात. या चर्चेचा मुख्य मुद्दा तुमचे आरोग्य आहे, आणि निर्णय तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांशी आणि कुटुंबाशी बोलून घ्यायचा आहे.

साखर खाली गेल्याची लक्षणे ओळखा, आणि लगेच काय करावे

ही लक्षणे शिकून घ्या, आणि घरातील आणखी कोणालातरी ती माहीत असतील याची खात्री करा: हातपाय थरथरणे, घाम येणे, छातीत धडधडणे, अचानक खूप भूक लागणे, गोंधळल्यासारखे होणे, चिडचिड, अंधुक दिसणे किंवा गळून गेल्यासारखे वाटणे.

अशी लक्षणे जाणवली तर लगेच उपवास सोडा आणि सुमारे 15 ग्रॅम झटपट शोषली जाणारी साखर घ्या: तीन किंवा चार चमचे साखर किंवा ग्लुकोज पाण्यातून, किंवा अर्धा ग्लास साधा फळांचा रस. त्यानंतर 15 मिनिटे थांबा आणि पुन्हा तपासा. अजूनही साखर कमी असेल तर हेच एकदा पुन्हा करा, आणि मग काहीतरी अधिक भरीव खा. हायपो अंगावर काढण्याचा प्रयत्न करू नका, आणि तो आपोआप जातो का हे पाहत बसू नका.

एखादी व्यक्ती सुस्त, गोंधळलेली, गिळू न शकणारी किंवा बेशुद्ध झाली, तर तिला तोंडावाटे काहीही देऊ नका. लगेच 108 वर फोन करा.

अधिक सुरक्षित उपवासासाठी व्यावहारिक नियम

• नेहमीपेक्षा जास्त वेळा साखर तपासा, उपवासाच्या मधल्या वेळेत एकदा तरी
• ग्लुकोज किंवा साखरेची पुडी नेहमी सोबत ठेवा, मिरवणुकीत असतानाही
• सतत थोडे थोडे पाणी प्या; शरीरातील पाणी कमी झाल्यास रीडिंग आणि लक्षणे दोन्ही बिघडतात
• प्रत्येक उपवासाच्या जेवणाला दही, दूध, पनीर किंवा शेंगदाण्यांचा आधार द्या, नुसता साबुदाणा किंवा बटाटा नको
• बरे वाटत नसेल तर उपवास सोडा, आणि तो शहाणपणा आहे, अपयश नाही असे समजा
• हालचाल पूर्ण बंद करण्याऐवजी सावकाश चाला, पण उन्हातल्या लांबच्या मिरवणुका टाळा

सण सुरू होण्यापूर्वी

तुम्हाला मधुमेह (Diabetes) असेल आणि या गणेशोत्सवात किंवा नवरात्रीत उपवास करण्याचा विचार असेल, तर पहिल्या दिवसाआधी एक छोटी तपासणी करून घ्या. विमान नगरमधील प्रुडंट इंटरनॅशनल हेल्थ क्लिनिकमधील (Prudent International Health Clinic) आमचे मधुमेहतज्ज्ञ आणि आहारतज्ज्ञ तुमच्या उपवासाच्या नियोजनानुसार तुमची औषधे तपासू शकतात आणि साखर न वाढवणारे उपवासाचे ताट तयार करून देऊ शकतात. आम्ही सातही दिवस सुरू असतो, आणि आधी वेळ न ठरवता आलात तरी चालेल.