पुण्याच्या पावसाळ्यातील डेंग्यू: लक्षणे आणि धोक्याची चिन्हे

पुण्यात दरवर्षी पावसाळा आला की तापाचे रुग्ण झपाट्याने वाढतात, आणि त्यात कुटुंबांना सर्वाधिक काळजी वाटते ती डेंग्यूची. डेंग्यू पसरवणारा एडिस (Aedes) डास आपल्या घराभोवती आणि गच्चीवर साचलेल्या स्वच्छ पाण्याच्या छोट्या साठ्यांमध्ये वाढतो. डेंग्यू कधी घरच्या घरी बरा होणारा सौम्य आजार असतो, तर कधी तातडीने रुग्णालयात दाखल करावे लागणारे गंभीर रूपही घेऊ शकतो. म्हणूनच कोणत्या गोष्टींवर लक्ष ठेवायचे हे माहीत असणे खरोखर फार मोलाचे ठरते.

दिलासा देणारी गोष्ट म्हणजे डेंग्यू झालेली बहुतेक माणसे विश्रांती, भरपूर द्रवपदार्थ आणि नियमित देखरेख यांच्या मदतीने व्यवस्थित बरी होतात. खरा धोका तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा धोक्याची चिन्हे लक्षात येत नाहीत किंवा त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केले जाते. या लेखात आपण सुरुवातीची लक्षणे, प्लेटलेट्सच्या (Platelets) आकड्याचा खरा अर्थ, घरी सुरक्षितपणे काळजी कशी घ्यावी आणि नेमके कोणत्या क्षणी रुग्णालय गाठावे, हे सारे समजून घेणार आहोत.

सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

डेंग्यूचा ताप साधारणपणे संसर्गित डास चावल्यानंतर तीन ते सात दिवसांनी सुरू होतो. हा ताप अचानक येतो आणि बराच चढू शकतो. सोबत असते तीव्र डोकेदुखी, डोळ्यांच्या मागे दुखणे, आणि अंग व सांधे इतके प्रचंड दुखतात की डेंग्यूला 'हाडे मोडणारा ताप' (Breakbone Fever) असे टोपणनावच पडले आहे.

याशिवाय मळमळ, उलट्या, भूक न लागणे आणि आजार सुरू झाल्यावर काही दिवसांनी अंगावर उठणारे पुरळ ही लक्षणेही नेहमी दिसतात. ताप उतरल्यानंतरही अनेकांना खोल थकवा बरेच दिवस जाणवत राहतो. पावसाळ्यात एक दिवसाहून अधिक काळ ताप राहिला असेल, तर 'बघू, थांबू' न करता लवकर तपासणी करून घेणे शहाणपणाचे.

प्लेटलेट्सच्या आकड्याचे खरे महत्त्व

डेंग्यूमध्ये सर्वाधिक घबराट पसरवतो तो प्लेटलेट्सचा आकडा — पण त्याबद्दलचे गैरसमजही तितकेच आहेत. डेंग्यूमध्ये प्लेटलेट्स कमी होणे हे अपेक्षितच असते, आणि केवळ आकडा उतरला म्हणजे आपण धोक्यात आहात असे मुळीच नाही. प्लेटलेट्स खाली गेल्या तरी बहुतेक रुग्ण व्यवस्थित राहतात, आणि आजार ओसरला की हा आकडा सहसा आपोआप पूर्वपदावर येतो.

आकड्यापेक्षा कितीतरी महत्त्वाचे आहे ते आपल्याला प्रत्यक्षात कसे वाटते आहे हे — द्रवपदार्थ पोटात टिकत आहेत का, लघवी नेहमीप्रमाणे होते आहे का, आणि रक्तस्राव वा इतर धोक्याची चिन्हे नाहीत ना, हे पाहणे. प्लेटलेट्स चढवण्याची (Transfusion) गरज केवळ काही विशिष्ट परिस्थितींतच असते, आणि तो निर्णय डॉक्टर घेतात — आकडा कमी दिसला म्हणून नव्हे. कृपया केवळ आकडा पाहून रक्तसंक्रमणाचा आग्रह धरू नका, आणि पपईच्या पानांच्या रसासारख्या सिद्ध न झालेल्या उपायांच्या मागेही लागू नका.

घरच्या घरी सुरक्षित काळजी कशी घ्यावी

डॉक्टरांनी सौम्य डेंग्यू असल्याचे निश्चित करून घरी काळजी घेण्याचा सल्ला दिला असेल, तर विश्रांती, शरीरातील पाण्याची पातळी राखणे आणि तापावर सौम्य नियंत्रण ही तीन मुख्य उद्दिष्टे. दिवसभर थोडे थोडे पीत राहा — पाणी, ओआरएस (ORS), नारळपाणी, सूप आणि ताजे रस हे सारे उपयोगी पडतात; विशेषतः उलट्यांमुळे शरीरातील पाणी घटले असेल तर.

ताप आणि अंगदुखीसाठी पॅरासिटामॉल (Paracetamol) हाच एकमेव सुरक्षित पर्याय आहे. डेंग्यूची शंका असताना अ‍ॅस्पिरिन (Aspirin), आयब्युप्रोफेन (Ibuprofen) किंवा इतर एनएसएआयडी (NSAID) वेदनाशामक गोळ्या कधीही घेऊ नका — त्यांमुळे धोकादायक रक्तस्रावाची शक्यता वाढते. वाट्टेल त्या मिश्र गोळ्या टाळा, आणि आपल्या वजनानुसार पॅरासिटामॉलची योग्य मात्रा डॉक्टरांकडून निश्चित करून घ्या.

• पूर्ण बरे होईपर्यंत चांगली विश्रांती घ्या; दगदगीची कामे टाळा
• दिवसभर थोडे थोडे द्रवपदार्थ घेत राहा — पाणी, ओआरएस, नारळपाणी आणि सूप
• तापासाठी फक्त पॅरासिटामॉल वापरा, तेही डॉक्टरांनी सांगितलेल्या मात्रेतच
• डेंग्यूची शंका असताना अ‍ॅस्पिरिन किंवा आयब्युप्रोफेन कधीही घेऊ नका
• ताप, लघवीचे प्रमाण आणि एकूण उत्साह यांची रोज नोंद ठेवा
• डॉक्टर सांगतील तितक्या वेळा रक्ताची तपासणी पुन्हा करून घ्या

ही चिन्हे दिसली, की थेट रुग्णालय गाठा

डेंग्यूचा सर्वांत धोकादायक टप्पा अनेकदा ताप उतरायला लागतो तेव्हाच सुरू होतो — सहसा तिसऱ्या ते सहाव्या दिवसाच्या दरम्यान. नेमक्या याच काळात सर्वाधिक सावध राहायला हवे, कारण तब्येत अचानक आणि अगदी शांतपणे बिघडू शकते. खालीलपैकी कोणतेही चिन्ह दिसले, तर सकाळची वाट न पाहता ताबडतोब रुग्णालय गाठायला हवे.

• पोटात तीव्र किंवा सतत वाढत जाणारी वेदना
• सतत उलट्या होणे किंवा प्यायलेले काहीही पोटात न टिकणे
• हिरड्यांतून वा नाकातून रक्त येणे, किंवा उलटी-शौचातून रक्त पडणे
• अतिशय ग्लानी, अस्वस्थता किंवा असामान्य गोंधळलेपणा
• थंड, चिकट-ओलसर त्वचा किंवा उभे राहताच भोवळ आल्यासारखे वाटणे
• अनेक तास लघवी अगदी कमी होणे किंवा अजिबात न होणे

आपत्कालीन मदत केव्हा बोलवावी

आपल्याला किंवा घरातील कोणाला यांपैकी कोणतेही धोक्याचे चिन्ह दिसले, तर मुळीच वाट पाहू नका — 108 वर फोन करून रुग्णवाहिका बोलवा किंवा थेट जवळच्या रुग्णालयाचा आपत्कालीन विभाग गाठा. गंभीर डेंग्यूमध्ये रक्तदाब झपाट्याने खाली येऊ शकतो, आणि रुग्णालयात वेळेवर मिळणारे काळजीपूर्वक द्रव-व्यवस्थापन हेच रुग्णाला सुरक्षित ठेवते. घरी थांबून उशीर करण्यापेक्षा तपासणी करून निर्धास्त होणे केव्हाही चांगले.

पुण्याच्या पावसाळ्यात ताप आलाच, तर विमान नगर येथील प्रुडेंट क्लिनिकचे आमचे जनरल फिजिशियन आपली तपासणी करतील, एकाच छताखाली योग्य त्या रक्ततपासण्यांची सोय करतील आणि रोजच्या रोज आपल्या उपचारांची दिशा ठरवतील. क्लिनिक आठवड्याचे सातही दिवस खुले असते, आणि बरे वाटत नसेल तेव्हा पूर्वनियोजित वेळेशिवायही आपण केव्हाही येऊ शकता.