अनियमित पाळी: सामान्य कारणं आणि डॉक्टरांकडे कधी जावं

एका महिन्यात पाळी लवकर येते आणि पुढच्या महिन्यात येतच नाही, असं होत असेल, तर आपण एकट्या नाही. अनियमित पाळी हे स्त्रिया स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडे जाण्याच्या सर्वात सामान्य कारणांपैकी एक आहे, आणि बऱ्याचदा त्यामागचं कारण तात्पुरतं आणि सहज उपचार होण्यासारखं निघतं. त्याच वेळी हेही खरं, की मासिक पाळीचं चक्र हा आपल्या एकूण आरोग्याचा खराखुरा आरसा आहे, त्यामुळे पुन्हा पुन्हा तोच बिघडलेला पॅटर्न दिसत असेल, तर महिनोन्महिने मनातल्या मनात काळजी करत राहण्यापेक्षा त्याकडे नीट लक्ष देणं केव्हाही योग्य.

या लेखात आपण पाहणार आहोत, डॉक्टर 'अनियमित पाळी' नेमकी कशाला म्हणतात, ताण, पीसीओएस आणि थायरॉईडच्या त्रासांसह तिची सर्वात सामान्य कारणं कोणती, आणि तपासणीची वेळ आली आहे हे सांगणाऱ्या खुणा कोणत्या.

अनियमित पाळी म्हणजे नेमकं काय?

मासिक पाळीचं सर्वसाधारण चक्र 21 ते 35 दिवसांचं असतं, एका पाळीच्या पहिल्या दिवसापासून पुढच्या पाळीच्या पहिल्या दिवसापर्यंत मोजलेलं. महिन्या-महिन्यांत काही दिवसांचा फरक पडणं सामान्य आहे; प्रत्येक चक्र घड्याळाच्या काट्यावर चालणारी स्त्री विरळाच. चक्र सातत्याने 21 दिवसांपेक्षा लहान किंवा 35 दिवसांपेक्षा मोठं असेल, पाळी पूर्णपणे चुकत असेल, किंवा दोन पाळ्यांमधलं अंतर सतत अनपेक्षितपणे बदलत असेल, तेव्हा डॉक्टर तिला अनियमित म्हणतात. रक्तस्राव नेहमीपेक्षा खूप जास्त वा खूप कमी असणं, किंवा सात दिवसांहून जास्त चालणं, हेही चर्चा करण्याजोगे बदल आहेत. पिरियड-ट्रॅकिंग अ‍ॅपवर किंवा कॅलेंडरवर दोन-तीन महिने तारखांची साधी नोंद ठेवली, तरी डॉक्टरांना खरोखर उपयुक्त माहिती मिळते.

ताण आणि जीवनशैलीतले बदल

ओव्ह्युलेशनवर (स्त्रीबीज सुटण्याच्या प्रक्रियेवर) नियंत्रण ठेवणारे हॉर्मोन्स आपल्या उर्वरित आयुष्यात काय चाललं आहे याबाबत आश्चर्यकारकरीत्या संवेदनशील असतात. परीक्षेचा ताण, कामाच्या डेडलाइन, घरातले तणाव, रात्रपाळ्या, बिघडलेली झोप, अचानक वजन घटणं वा वाढणं, क्रॅश डाएटिंग आणि अतितीव्र व्यायाम, हे सारं काही काळासाठी ओव्ह्युलेशन लांबवू किंवा थांबवू शकतं; लांबचा प्रवासही तेच करू शकतो. कारण निघून गेलं की पाळी सहसा पुन्हा रुळावर येते. मात्र चक्र दोन-तीन महिन्यांहून जास्त काळ बिघडलेलंच राहिलं, तर अनिश्चित काळ वाट पाहत बसण्यापेक्षा तपासून घेणं शहाणपणाचं.

पीसीओएस: एक सामान्य हॉर्मोनल कारण

पॉलिसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम, म्हणजेच पीसीओएस (PCOS), अनियमित पाळीसाठी तरुण स्त्रिया स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडे येण्याच्या सर्वात नेहमीच्या कारणांपैकी एक. पीसीओएसमध्ये हॉर्मोन्सचं असंतुलन नियमित ओव्ह्युलेशनच्या आड येतं, त्यामुळे पाळी क्वचित, उशिरा किंवा बेभरवशाची होते. अनेकींना सोबत पुटकुळ्या, चेहऱ्यावर वा अंगावर जास्तीचे केस, वजनवाढ, किंवा मान आणि काखेतली त्वचा काळवंडणंही जाणवतं. पीसीओएस ही सांभाळता येणारी स्थिती आहे, जन्मठेप नव्हे. सध्या गर्भधारणेचा प्रयत्न सुरू आहे की नाही हे लक्षात घेऊन आखलेले जीवनशैलीतले बदल आणि औषधं यांची जोड अनेक स्त्रियांना चक्र नियमित करण्यात आणि दीर्घकालीन आरोग्य जपण्यात मदत करते.

थायरॉईडचे त्रास आणि इतर वैद्यकीय कारणं

थायरॉईड ग्रंथी शरीरातल्या अनेक प्रक्रियांची गती ठरवते, मासिक पाळीचं चक्रही त्यांतच आलं. ग्रंथी मंदावलेली असो वा अतिकार्यरत, दोन्हीमुळे पाळी जास्त, कमी, उशिराने किंवा अनियमित होऊ शकते; आणि एका साध्या रक्ततपासणीत हा त्रास पकडता येतो. इतर संभाव्य कारणांमध्ये प्रोलॅक्टिन या हॉर्मोनची वाढलेली पातळी, गर्भाशयातल्या फायब्रॉईड गाठी किंवा पॉलिप्स, काही औषधं, नुकतंच झालेलं बाळंतपण आणि स्तनपान, तसंच वयाच्या 40 नंतर रजोनिवृत्तीकडे (मेनोपॉज) झुकणारा नैसर्गिक हॉर्मोनल बदल यांचा समावेश होतो. किशोरवयीन मुलींमध्ये पाळी सुरू झाल्यानंतर चक्र स्थिरावायला एखाद-दोन वर्षं लागतात, ही सहसा काळजीची बाब नसते.

स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडे कधी जावं?

ढोबळ नियम असा: पाळी तीन महिने किंवा त्याहून जास्त काळ अनियमित असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या, आणि पॅटर्न मनाला लागून राहिला असेल तर त्याआधीही. खालीलपैकी काहीही जाणवलं, तर वेळ न घालवता अपॉइंटमेंट घ्या:

• तीन महिन्यांहून जास्त काळ पाळी न येणं
• चक्र 21 दिवसांपेक्षा लहान किंवा 35 दिवसांपेक्षा मोठं असणं
• दोन पाळ्यांच्या मध्ये किंवा शरीरसंबंधानंतर रक्तस्राव होणं
• दर एक-दोन तासांनी पॅड पूर्ण भिजणं
• दैनंदिन कामं थांबवायला लावणाऱ्या तीव्र वेदना
• गर्भधारणेचा प्रयत्न सुरू असताना चक्र अनियमित असणं
• रजोनिवृत्तीनंतर कोणताही रक्तस्राव होणं

एक परिस्थिती मात्र अपॉइंटमेंटची नाही, तर तातडीच्या उपचारांची असते: खूप जास्त रक्तस्राव आणि सोबत चक्कर, अशक्तपणा, धाप लागणं किंवा शुद्ध हरपणं. असं झाल्यास ताबडतोब 108 वर कॉल करा किंवा जवळच्या इमर्जन्सी विभागात पोहोचा.

तपासणीच्या वेळी काय अपेक्षित आहे?

अनियमित पाळीची तपासणी शांतपणे, कोणतीही घाई न करता होते. स्त्रीरोगतज्ज्ञ आपल्या चक्राचा इतिहास, वजनातले बदल, ताण, झोप, सुरू असलेली औषधं आणि इतर लक्षणांबद्दल विचारतील; गरज वाटल्यास थायरॉईड, रक्तातली साखर, हॉर्मोन्स यांसारख्या साध्या रक्ततपासण्या किंवा ओटीपोटाची सोनोग्राफी सुचवतील. उपचार पूर्णपणे कारणावर अवलंबून असतात, म्हणूनच घरगुती उपाय किंवा मैत्रिणीच्या चिठ्ठीवरून घेतलेल्या औषधांपेक्षा अचूक निदान कितीतरी जास्त महत्त्वाचं. कारण एकदा नेमकं सापडलं की अनियमित पाळीची बहुतेक कारणं उपचारांना चांगला प्रतिसाद देतात, आणि उत्तर मिळणं हेच बहुधा मोठं हायसं वाटायला लावतं.

पाळीचं चक्र त्रास देत असेल, तर तज्ज्ञांशी मोकळा संवाद हीच योग्य पहिली पायरी. 22 वर्षांचा अनुभव असलेल्या आमच्या स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. समता सिंघानिया प्रुडेंट क्लिनिक (Prudent International Health Clinic), विमान नगर, पुणे येथे रुग्ण तपासतात. क्लिनिक आठवड्याचे सर्व 7 दिवस सकाळी 9 ते रात्री 9 उघडं असतं, आणि पूर्वनियोजित वेळेशिवाय थेट आलात (वॉक-इन) तरी तपासणी होते.