“वेळ येईल तेव्हा तो बोलेल.” “तिचा भाऊही उशिराच बोलायला लागला होता.” “मुलगे जरा हळूच असतात.” पुण्यातील प्रत्येक बालरोगतज्ज्ञ ही वाक्ये ऐकतो, बहुतेकदा चांगल्या हेतूने बोलणाऱ्या एखाद्या नातलगाकडून, आणि कधी कधी ती अगदी खरीही असतात. 2 वर्षांची असताना अगदी थोडे बोलणारी अनेक मुले कोणतीही मदत न घेता 3 वर्षांची होईपर्यंत भरपूर बडबड करू लागतात.
अडचण अशी की हीच वाक्ये ज्या मुलांना खरोखर मदतीची गरज होती त्यांचाही वेळ घालवतात, आणि बोलण्याच्या बाबतीत महिने महत्त्वाचे असतात. या लेखात तुलना करण्यासाठीचे टप्पे, तपासून घ्या असे सांगणारी नेमकी चिन्हे, आणि आम्ही जवळपास नेहमीच सर्वात आधी करतो ती एक चाचणी, हे सारे दिले आहे.
प्रत्येक वयात साधारणपणे काय अपेक्षित असते
मुलांमध्ये खूप फरक असतो, त्यामुळे हे गुणपत्रक न मानता मार्गदर्शक म्हणून पाहा. कोणत्याही एका टप्प्यापेक्षा सातत्याने होणारी प्रगती अधिक महत्त्वाची असते: हळूहळू नवीन शब्द जोडत जाणारे मूल आणि जिथे प्रगती थांबली आहे असे मूल, या दोन पूर्ण वेगळ्या परिस्थिती आहेत.
| वय | साधारणपणे जमते | तपासून घ्यावे जर |
|---|---|---|
| 12 महिने | बडबड करते, एक दोन शब्द बोलते, नाव घेतल्यावर प्रतिसाद देते | अजिबात बडबड नाही, आवाजाला किंवा नावाला प्रतिसाद नाही |
| 18 महिने | साधारण 10 ते 20 शब्द, हवी असलेली गोष्ट बोटाने दाखवते | 6 पेक्षा कमी शब्द, बोटाने दाखवत नाही किंवा खुणा करत नाही |
| 2 वर्षे | 50 किंवा अधिक शब्द, दोन शब्द जोडते: 'आणखी दूध' | दोन शब्दांचे वाक्य नाही, घराबाहेरील कोणालाच त्याचे बोलणे समजत नाही |
| 3 वर्षे | छोटी वाक्ये, अनोळखी माणसांना निम्मे बोलणे समजते | फक्त सुटे शब्द, किंवा बोलणे समजायला खूप कठीण |
| 4 वर्षे | पूर्ण वाक्ये, साधी गोष्ट सांगते | अनोळखी माणसांना बोलणे अस्पष्ट वाटते, किंवा व्याकरण समवयस्कांच्या खूप मागे |
उत्तर बदलून टाकणारी धोक्याची चिन्हे
काही गोष्टी अशा असतात की त्यामुळे आणखी सहा महिने वाट पाहत बसण्याऐवजी आत्ताच तपासणी करायला हवी, मुलाचे वय कोणतेही असो:
- पूर्वी येत असलेले शब्द किंवा कौशल्ये मुलाने गमावणे, कोणत्याही वयात
- नाव घेतल्यावर प्रतिसाद न देणे, किंवा दुसऱ्या खोलीतून हाक मारल्यास ऐकूच न आल्यासारखे वाटणे
- 18 महिन्यांपर्यंत संवादासाठी बोटाने दाखवणे, हात हलवणे किंवा खुणा न करणे
- नजरेला नजर कमी देणे, किंवा इतर मुलांसोबत खेळण्यात फारसा रस नसणे
- आपले म्हणणे समजून घेतले जात नाही याच्याशी जोडलेली वाटणारी चिडचिड, आदळआपट किंवा चावणे
- वारंवार कानाचे जंतुसंसर्ग होण्याचा इतिहास, किंवा कानात पाणी साचणे
- कुटुंबात श्रवणऱ्हास किंवा बोलण्यातील अडचणीचा इतिहास
आम्ही जवळपास प्रत्येक वेळी श्रवणशक्ती आधी का तपासतो
पालकांना याचेच सर्वात जास्त आश्चर्य वाटते. ज्या मुलाला स्पष्ट ऐकू येत नाही, ते मूल स्पष्ट बोलायलाही शिकू शकत नाही, आणि लहान मुलांमधील श्रवणऱ्हास अनेकदा शांतपणे लपून राहतो. तो क्वचितच पूर्ण असतो. बहुतेकदा तो अर्धवट असतो, किंवा वारंवार सर्दी आणि कानाच्या जंतुसंसर्गानंतर कानाच्या पडद्यामागे पाणी साचल्यामुळे तो येतो आणि जातो, जे या लहान वयात अतिशय सामान्य आहे.
अशा परिस्थितीतील मुलाला बोलणे अस्पष्ट आणि तुटक ऐकू येते, आणि त्याचे स्वतःचे बोलणेही तसेच घडत जाते. मूल फक्त लक्षच देत नाही असे पालकांना वाटते. म्हणूनच कोणीही एखादे मूल उशिरा बोलणारे आहे असा निष्कर्ष काढण्याआधी आम्ही त्याची श्रवणशक्ती तपासतो. ही चाचणी झटपट होते आणि दुखत नाही, आणि तेच कारण असल्याचे निघाले तर त्यावर उपचार केल्याने अनेकदा सगळे चित्रच बदलते.
विमान नगरमध्ये तीन भाषांत वाढणारी मुले
विमान नगर आणि खराडीच्या आसपास आमच्याकडे येणाऱ्या बहुतेक कुटुंबांत एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त भाषा चालू असतात. व्हिडिओ कॉलवर आजी-आजोबांशी मराठी किंवा हिंदी, पाळणाघरात इंग्रजी, आणि आई-वडिलांमध्ये बऱ्याचदा आणखी वेगळी एखादी भाषा. आमचे मूल मागे राहते ते याच मिश्रणामुळे का, असे पालक आम्हाला सतत विचारतात. अनेक भाषा ऐकल्यामुळे बोलणे उशिरा येत नाही. होते एवढेच, की लहान मुलाचे पहिले शब्द या सगळ्या भाषांमध्ये विखुरतात, त्यामुळे शब्द कमी आहेत असे ठरवण्यापूर्वी सगळ्या भाषांतले शब्द एकत्र मोजा, ज्यांचा अर्थ फक्त घरकाम करणाऱ्या ताईंना किंवा आजीलाच कळतो तेही धरून. फक्त इंग्रजीतली छोटी यादी आणण्यापेक्षा आम्हाला ती पूर्ण यादी आणलेली जास्त आवडेल.
आम्ही याहून बरेच बारकाईने विचारतो ते म्हणजे दिवसातली किती मिनिटे कोणीतरी मुलाशी थेट बोलते आणि त्याच्या उत्तराची वाट पाहते. आयटी कॉरिडॉरमधला मोठा दिवस नकळत हा वेळ खाऊन टाकतो. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत पाळणाघरात असलेले, मग झोपण्यापूर्वी तासभर थकलेल्या आई-वडिलांना भेटणारे आणि त्यातलाही बराच वेळ स्क्रीनसमोर घालवणारे मूल भरपूर भाषा ऐकत असले तरी त्यात फारसा सहभाग घेत नसते. स्क्रीन मुलावर आवाज सोडतात, उत्तरासाठी थांबत नाहीत. त्यामुळे आम्ही तुम्हाला नेहमीचा एक दिवस तासातासाने सांगायला लावतो, ते चूक शोधण्यासाठी नाही. त्यातून आम्हाला कळते की सराव करण्याची संधीच कमी मिळालेले हे मूल आहे, की भरपूर संधी मिळूनही न बोलणारे मूल आहे, आणि या दोन गोष्टी आम्हाला अगदी वेगवेगळ्या दिशेने घेऊन जातात.
स्पीच थेरपी (Speech Therapy) सुचवली तर काय होते
स्पीच थेरपी (Speech Therapy) म्हणजे मूल टेबलापाशी बसून शब्दांची घोकंपट्टी करणे नव्हे. लहान मुलांच्या बाबतीत ती बहुतांशी रचनाबद्ध खेळ असते, ज्यात मुलाइतकेच पालकांनाही शिकवले जाते, आणि दोन सत्रांच्या मधल्या काळात घरी करायच्या ठरावीक गोष्टी तुम्हाला सांगितल्या जातात. प्रगती सहसा सत्रापेक्षा घरच्या रोजच्या सरावातून येते, आणि म्हणूनच पालकांचा सहभाग इतका महत्त्वाचा असतो.
लवकर सुरुवात केल्यास सहसा कमी सत्रे लागतात आणि निकालही चांगले मिळतात, कारण ज्या वर्षांत मेंदू भाषेची जुळणी सर्वात वेगाने करत असतो, नेमक्या त्याच वर्षांत तुम्ही काम करत असता. वाट पाहत बसण्याविरुद्धचा हाच प्रामाणिक युक्तिवाद आहे.
घरी तुम्ही आत्ता काय करू शकता
- तुमचा दिवस मोठ्याने बोलून दाखवा: तुम्ही काय करत आहात ते सांगत राहा, स्वयंपाक, धुणी, चालणे
- बोलताना मुलाकडे तोंड करून बोला, म्हणजे त्याला तुमचे ओठ दिसतील
- काही विचारल्यावर थांबा आणि वाट पाहा, शांतता भरून काढण्याआधी 5 पर्यंत मोजा
- दुरुस्त करण्याऐवजी वाढवून सांगा: मुलाने 'गाडी' म्हटले तर 'हो, लाल गाडी' असे उत्तर द्या
- रोज थोडा वेळ का होईना एकत्र वाचन करा, आणि पाने त्यालाच उलटू द्या
- 3 वर्षांखालील मुलांचा स्क्रीन टाइम खूप कमी करा; स्क्रीन संवाद शिकवत नाहीत
- मागितलेली गोष्ट देण्याआधी मुलाला तो शब्द बोलायला भाग पाडू नका
कधी दाखवायला यावे
तुमचे मूल वरील टप्प्यांच्या मागे असेल, त्याने आधी आलेली कौशल्ये गमावली असतील, किंवा काहीतरी बरोबर नाही अशी सतत रुखरुख तुम्हाला वाटत असेल, तर पुढच्या कौटुंबिक कार्यक्रमात कोणीतरी काळजी करू नका असे सांगण्याची वाट पाहण्याऐवजी तपासणी करून घ्या. विमान नगरमधील प्रुडंट इंटरनॅशनल हेल्थ क्लिनिकमधील (Prudent International Health Clinic) आमचे बालरोगतज्ज्ञ तुमच्या मुलाच्या विकासाचा आढावा घेऊ शकतात, आमच्या ऑडिओलॉजी टीमकडून श्रवण तपासणी करवून देऊ शकतात, आणि गरज असेल तिथे स्पीच थेरपीची (Speech Therapy) सत्रे ठरवून देऊ शकतात. आम्ही सातही दिवस सुरू असतो, आणि आधी वेळ न ठरवता आलात तरी चालेल.
