रूट कॅनाल खरंच दुखतं का? प्रत्यक्षात काय होतं

रूट कॅनाल (Root Canal) इतकी अकारण भीती दातांच्या दुसऱ्या कोणत्याही उपचाराच्या वाट्याला आलेली नाही. रुग्ण सर्वात वाईटाची मनाशी तयारी करून येतात, आणि 'हे तर साध्या फिलिंगसारखंच वाटलं' असं आश्चर्य घेऊन परत जातात. रूट कॅनालशी जोडली गेलेली वेदना जवळजवळ नेहमीच उपचाराआधीच्या दातदुखीची असते; ही प्रक्रिया म्हणजे तर त्या वेदनेचा शेवट.

मुळात दात दुखतो तरी का?

प्रत्येक दाताच्या आत खोलवर पल्प (Pulp) असतो, नसा आणि रक्तवाहिन्यांचा एक छोटासा कप्पा. कीड किंवा तड्यामुळे जिवाणू तिथवर पोहोचले की पल्पला सूज येते आणि संसर्ग होतो. तो दाताच्या कठीण आवरणात बंदिस्त असल्याने आतल्या दाबाला बाहेर पडायला वाटच नसते. रात्रीची झोप उडवणारी, ठणकत राहणारी जी वेदना लोकांना अखेर क्लिनिकपर्यंत आणते, ती हीच.

लोक आधी काय करून पाहतात, आणि ते अंगाशी का येते

एखादा दात आमच्यापर्यंत येईपर्यंत त्याच्याशी बरीच लांब खासगी तडजोड झालेली असते. खालच्या मेडिकलमधून आणलेली वेदनाशामक गोळी. घरातल्या कोणाला तरी एकदा असाच त्रास झाला होता म्हणून काउंटरवरून घेतलेली प्रतिजैविकांची (Antibiotics) पट्टी. पोकळीत दाबून बसवलेले लवंगेचे तेल, कोमट मिठाच्या पाण्याच्या गुळण्या, आणि दुसऱ्या कुशीवर काढलेल्या काही रात्री. मग वेदना कमी होते, आणि दात शांत झाला असा साहजिक निष्कर्ष निघतो. बऱ्याचदा याचा अर्थ नेमका उलटा असतो. सुजलेली नस शेवटी मरते तेव्हा ती संदेश पाठवायचे थांबवते, आणि त्यानंतरची शांतता म्हणजे बरे होणे नव्हे. त्रास फक्त अशा जागी सरकलेला असतो जिथून तो स्वतःची जाणीव करून देऊ शकत नाही, आणि पुढे त्याला लागणारे उपचार त्या आठवड्यात लागणाऱ्या उपचारांपेक्षा मोठे असतात.

दोन गोष्टी स्पष्ट सांगायला हव्यात. दुखणाऱ्या दाताशेजारच्या हिरडीवर वेदनाशामक गोळी दाबून धरू नका. विशेषतः अ‍ॅस्पिरिन (Aspirin) ज्या मऊ भागावर टेकते तो भाजून काढू शकते, आणि आत बंद असलेल्या नसेसाठी तिथे धरलेली कोणतीही गोळी काहीही करत नाही. आणि प्रिस्क्रिप्शनशिवाय घेतलेली प्रतिजैविके सूज काही दिवसांपुरती उतरवू शकतात, पण मूळ कारणाला हातही लावत नाहीत, म्हणजे तुमचा नको असलेला वेळच त्यात जातो. एका दातामुळे तुमची एक रात्र खरोखर वाईट गेली असेल, तर सकाळपर्यंत बरे वाटत असले तरी तो दाखवण्याचे तेवढे कारण पुरेसे आहे. लवकर दाखवले की भेट सहसा सोपी असते, आणि आम्ही रोज उघडे असल्याने कमी गडबडीचा आठवडा येण्याची वाट पाहायची गरज नाही, कारण तसा आठवडा क्वचितच येतो.

प्रक्रियेदरम्यान प्रत्यक्षात काय होतं?

• आधुनिक लोकल अ‍ॅनेस्थेशियाने दात पूर्णपणे बधिर केला जातो, आपल्याला काहीही जाणवत नाही याची खात्री होईपर्यंत आम्ही सुरुवातच करत नाही.
• दातावर एक लहान छिद्र करून संसर्ग झालेला पल्प सूक्ष्म रोटरी उपकरणांनी काढला जातो, आपली वेदना संपवणारा टप्पा हाच.
• आतल्या नलिका स्वच्छ आणि निर्जंतुक करून रबरासारख्या फिलिंग मटेरियलने बंद (सील) केल्या जातात.
• त्यानंतर दाताच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी क्राउन (Crown) बसवला जातो.

आमच्या क्लिनिकमधले बहुतेक रूट कॅनाल 45–60 मिनिटांच्या एक-दोन सिटिंगमध्ये पूर्ण होतात. प्रक्रियेदरम्यान आपल्याला कंपन आणि दाब जाणवेल, वेदना नाही. नंतर एखाद-दोन दिवस हलकंसं दुखणं सामान्य आहे आणि साध्या पेनकिलरने ते शांत होतं.

रूट कॅनाल की दात काढणं?

काही रुग्ण विचारतात, त्यापेक्षा दातच काढून टाका ना. पण हा सौदा बहुतेकदा तोट्याचा ठरतो: नैसर्गिक दात, अगदी रूट कॅनाल केलेला असला तरी, कोणत्याही कृत्रिम पर्यायापेक्षा चांगला चावतो, जास्त टिकतो आणि आयुष्यभराचा हिशोब मांडला तर कमी खर्चातही पडतो. दात खरोखरच वाचवण्यापलीकडे गेला असेल तरच तो काढणं योग्य, आणि आपला दात त्या रेषेच्या कोणत्या बाजूला आहे, हे आम्ही आपल्याला प्रामाणिकपणे सांगू.

दातदुखीने रात्रीची झोप उडवली असेल, तर ती 'आपोआप थांबेल' याची वाट पाहू नका, संसर्ग कुणाशीही तडजोड करत नाही. दंत तपासणीची वेळ ठरवा आणि या वेदनेचा एकदाचा नीट सोक्षमोक्ष लावू या.